Nguyễn Tuân bên Ả Phù Dung

     Nguyễn Tuân sinh ngày 10/7/1910 tại Hà Nội mất ngày 28/7/1987 cũng tại Hà Nội. Ông không thuộc một văn đoàn nào mà đứng riêng ra một trường phái, chuyên viết tùy bút. Ông là người đi tiên phong trong thể tùy bút và đã có ảnh hưởng lớn lao trong nền văn chương Việt Nam, từ trước và sau 1975, tại miền Bắc cũng như trong Nam và bây giờ ở Hải ngoại người ta vẫn thích viết tùy bút, thể loại mà ông đã đi tiên phong khai phá. Trong nền văn chương Việt Nam chưa thấy ai kỳ dị như ông, người đã đem hết cả những cái xấu xa của mình kể lại cho người đọc biết, hai ký sự dưới đây Ngọn Ðèn Dầu Lạc và Tàn Ðèn Dầu Lạc đã diễn tả chân thực cuộc đời trụy lạc của tác giả.
     NGỌN ÐÈN DẦU LẠC
     Nhà phê bình trong nước Phong Lê đã kết án Nguyễn Tuân là người đề cao chủ nghĩa cá nhân hưởng lạc, cô đầu, thuốc phiện... và nâng sự hưởng lạc ấy lên thành một triết lý sống, một lối sống ích kỷ, trụy lạc của những người tiểu tư sản trong xã hội.
     Nhưng theo tôi nghĩ Nguyễn Tuân không đề cao hay ca ngợi những thú ăn chơi hưởng lạc, tiêu cực ích kỷ. . mà thực ra ở địa vị một nhà văn viết tùy bút, một người làm văn nghệ, ông chỉ biết diễn đạt, mô tả những thú ăn chơi ấy như một đề tài của những người làm nghệ thuật, vả lại trong nhiều tác phẩm Nguyễn Tuân lại tỏ ra là người biết hướng thiện, ông hay thổ lộ sự hối hận đã bỏ bê gia đình, vợ con, cha mẹ và có lần ông còn lừa ông cụ thân sinh lấy một thùng rượu sâm banh đi vui chơi với chúng bạn ở xóm cô đầu, ông cũng cảm thương cho người vợ không may đã lấy phải người chồng vô tích sự như ông.
     Ở Nguyễn Tuân chúng ta thấy có sự mâu thuẫn trong ý thức, quan niệm: Trong Vang Bóng Một Thời, tác giả luyến tiếc ca ngợi những cái thú thanh cao của một thời đã qua, của một nền văn minh tinh thần huy hoàng rực rỡ và ngược lại với Chiếc Lư Ðồng Mắt Cua, Một Chuyến Ði, Ngọn Ðèn Dầu Lạc, Tàn Ðèn Dầu Lạc. . . ông lại mô tả kỹ lưỡng cuộc đời ăn chơi sa đọa, trụy lạc của mình tại các xóm cô đầu, chốn lầu hồng hay bên mâm bàn đèn thuốc phiện.
     Tàn Ðèn Dầu Lạc và Ngọn Ðèn Dầu Lạc là hai tập phóng sự du ký về thuốc phiện do Mai Lĩnh xuất bản 1944 mà theo ông Vũ Ngọc Phan đúng lý ra phải đứng cùng một tên Ngọn Ðèn Dầu Lạc. Ngọn Ðèn Dầu Lạc có giá trị văn chương cao hơn, tôi xin được đề cập tới ở đây.
     Trong Ngọn Ðèn Dầu Lạc người đọc được biết rất nhiều về cái thế giới nghiện và nhất là những cái xấu xa độc hại của Ả Phù Dung đã được tác giả thú thực phơi bầy và ông cũng đã tả lại cuộc đời ăn chơi trụy lạc sa đọa của mình, của lớp thanh niên thời ấy. Tạp ký sự được chia ra từng bài, từng phần, mỗi phần là một tùy bút ngắn về từng khía cạnh, từng giai thoại, chi tiết, sự kiện về thuốc phiện.
     1- VUA TIỆM BĂNG HÀ.
     Thiên phóng sự mở đầu bằng cái chết của chú Trô, ông vua tiệm xứ Bắc, tị tổ nghề bán thuốc phiện ở Hà Nội đã chết, Nguyễn Tuân và người bạn cùng nói chuyện với nhau về cái chết của Trô, hôm đưa đám chú trời mưa rả rích.
     Tác giả vào nhà xác xem Trô và nhận thấy mặt người nghiện lúc chết cũng như lúc sống không khác nhau là mấy. Nguyễn Tuân đi theo sau xe tang chủ tiệm. Trừ một số con cháu trong nhà, đám ma vắng quá, nhưng khi qua đến khu đấu xảo, số người chờ sẵn nhập vào cho nó đông thêm: nào bác sĩ, y sĩ, chủ tiệm bạn. . khiến cho đám ma dài thêm.
     “Thật là cả một cái thế giới nghiện đang làm tối sẩm cả một con đường rộng sáng. Ngoài cái màu đen của tang tóc, lại còn cái màu cáu xỉn của xảm, của xái, của muội đèn dầu nữa”
     Ðây là một thiên tùy bút, ký sự trào phúng về một đám ma, một cái chết của ông vua tiệm thuốc phiện đất Bắc, cái mà ông gọi là một thế giới nghiện: một người chết đã một thời là vua thuốc phiện và những người đi đưa đám toàn là dân nghiện. Những anh nghiện tiễn đưa nhau đến nơi an nghỉ cuối cùng, đó là cái thế giới của sự bệ rạc, hư hỏng dưới ngòi bút trào phúng, hóm hỉnh, chua chát của Nguyễn Tuân, một cái chết của một ông chủ tiệm hút, một đám ma của những người đồng hội đồng thuyền thật đúng với ý nghĩa cũa cái duyên ngưu tầm ngưu, mã tầm mã.
     2 - XUỐNG MỘT TỜ LY HÔN.
     Ðây là lời thú tội của một người nghiện ở một tiệm hút hạ cấp, ăn cả cơm đen cơm trắng ở đấy, ngủ những đêm mưa lạnh rét ở đấy, lấy tiệm làm nơi tiếp khách.
     “Tôi làm bạn với nàng, đến bây giờ đã mười năm thiếu mấy tháng. Bao nhiêu là kỷ niệm. Ngày vui tôi gọi nàng đến. Ðêm buồn tôi cũng gọi nàng đến. Xa nàng tôi thấy nhớ. Rồi đau rồi ốm. Thiếu nàng, đôi phen tôi đã thấy cuộc đời là vắng vẻ”
     Ở đây ta thấy tác giả đã thú thực tất cả những cái tai hại mà nàng tiên nâu đã khiến ông phải gánh chịu, thậm chí ông còn ví nàng như con Hồ ly tinh trong truyện Liễu Trai Chí Dị, ông đã ý thức tất cả những cái độc hại của thuốc phiện và muốn thoát ly nó. Gần mười năm nay ông đã vất bỏ cái phẩm giá làm thanh niên đễ cãi cho thuốc phiện và bây giờ nằm bên ngọn đèn dầu lạc ông chửi thuốc phiện, bây giờ ông cảm thấy mình là phế nhân. Hôm qua một người bạn hào phóng đã tặng ông năm đồng để tẩm bổ, để đi du thuyền nhưng ông đã đến tiệm nướng hết và rồi bị bạn mắng như tát nước vào mặt, sau cùng đau khổ vì hối hận ông đã quyết giã từ nàng tiên nâu.
     “Ðau đớn lắm cô tiên nâu ơi.
     - Tôi chán tôi lắm. Tôi chán cô lắm. Hút điếu thuốc hôm nay, tôi thấy nó ngái ngái. Ðành phải bỏ nhau”
     Và
     “Từ phút này, nàng nên đi con đường của nàng, mà làm trọn cái sứ mệnh ma túy. Tôi trở về cuộc đời lành và đầy vệ sinh, lạc quan. Tôi đã nhất quyết, nàng nên kính trọng cái ý định của tôi. Nàng tiên nâu nên thương tôi và tìm người bạn khác”
     Ở đây là một Nguyễn Tuân thức tỉnh sau mười năm hết duyên với nàng tiên nâu, ông đã ý thức được sự hủy hoại của loại thuốc độc ghê gớm ấy, ông đã hy sinh cả tình bạn, tình vợ, tình của một người công dân đối với đất nước. . mà vẫn chưa vừa lòng nàng, nó y như con Hồ ly tinh rút hết tinh khí của thư sinh thành xác chết, Nguyễn Tuân tự cho mình là tên tù vượt ngục để thoát ra khỏi sợi dây oan nghiệt ấy.
     “Nếu ở cái xã hội đầy tội lỗi của chúng mình, có những tên tử tù còn muốn vượt ngục, còn muốn chọc thủng cái lưới canh phòng chặt chẽ, thì tôi, một dân nghiện chân chính, tôi đêm nay, cũng có cái tư tưởng muốn thoát ly thuốc phiện. Bởi vì tôi đã biết chán tôi cũng như có những lúc tôi đã đem cái sự nghiện hút của mình ra mà ngạo nghễ với thiên hạ”
     Nguyễn Tuân đã sám hối, đã ý thức được cái độc hại của thú vui sa đọa, ông đã có ý hướng thiện muốn quay trở về với cuộc sống chân chính lành mạnh.
     3- BÚ ỐNG TRE.
     Một đêm tháng ba nóng nực, Nguyễn Tuân uống một cút rượu nằm lăn ra ngủ, Hà Nội nóng quá khiến người ta trở nên gắt gỏng. Tâm hồn lãng mạn của tác giả bỗng chết khô nhưng cơn gió lạnh ở đâu bỗng thổi về, những cái gì đã chết trong ông nay đã sống dậy. Ðã cai thuốc phiện nay ông lại xúc động vì cái lạnh bất chợt, ông mặc com lê chỉnh tề lên xe kéo xuống phố hàng Cót vào một tiệm hút có các cô tiếp viên đẹp.
     4- HỌP NHAU ÐỂ NÓI XẤU NGƯỜI VẮNG MẶT.
     Mấy người thanh niên ở Ðông Hưng Viên ra, H chỉ muốn đi xem hát TQ và K rủ chàng đi tiệm hút, đến đây chàng bị ép hút, trời nóng bực thế mà hút xong điếu thuốc H thấy nó mát rượi. TQ được thể ca ngợi thuốc phiện rồi họ quay ra nói xấu những người vắng mặt: nào ông T hút thuốc dữ quá, nhân một hôm đi xem hát với vợ chồng ông đốc B, ông T nuốt hai viên sái ho sặc sụa văng cả đờm sang người bên cạnh . . .xong lại nói xấu ông L đến nhà người ta mắt le mày lép chỉ rình lấy trộm vặt. . .Nguyễn Tuân cho thấy những cái xấu của bọn nghiện thuốc phiện hay kể tội người vắng mặt.
     5- TIẾNG KÈN A PHIẾN.
     Một ông chủ tiệm hút An Nam sắm cái máy radio Philipps để mở nhạc cho khách hút nghe: tiệm hút được các dân nghiện, làng báo, làng thơ, văn chiếu cố nhưng không thấy có họa sĩ, nhạc sĩ. Tiệm có máy radio để khách nghe nhạc nhưng lại nhiều muỗi. Thế giới nghiện được Nguyễn Tuân nhìn dưới đủ mọi góc cạnh, ở đây một cửa tiệm hút được cải tiến với máy radio phát thanh nhạc hòa tấu cho dân nghiện vừa hút vừa nghe.
     6- BỮA THUỐC HỒNG PHIẾN NGOÀI QUÊ HƯƠNG.
     Tác giả ngắm một bức tranh vẽ bụi trúc và bốn câu thơ muốn biểu dương cái khí thế của người quân tử: Trong một phòng ở tầng thứ tư một tòa nhà ở Hương Cảng. Tác giả và một ông bạn Tầu nằm đối diện ăn thuốc phiện chiều mồng ba Tết. Trời mưa, rét mướt, ông Tầu nhà đại phú thương thất bại nay sống câu dầm, còn Nguyễn Tuân một tài tử xi nê qua Hương Cảng đóng phim bị bỏ rơi ngoài hè phố mồng hai Tết.
     Hôm nay xa nhà, buồn tủi may mà có thuốc phiện giải sầu. Ông bạn Tầu ca ngợi ý nghĩa của bài thơ tứ tuyệt trên bức tranh khiến tác giả nhớ đến Hà Nội và ông cảm thấy những điếu thuốc ở đây cổ kính bao nhiêu thì những điếu hút ở Hà Nội lờm lợm bấy nhiêu. Tối mồng ba Tết, Nguyễn Tuân muốn hút cho nhiều nữa.
     “Khi mà cái lòng nhớ quê hương đã mênh mông đem cái lòng rầu lên đến cực điểm thì cái bụng hút thuốc phiện của lữ hành cũng được là không bờ bến”
     Ðây là một cái phòng hút chật hẹp, giường hút kê chồng lên nhau như trong một chiếc tầu thủy, tất cả có đến mười lớp giường, mười tầng giường với đèn đóm như sao sa y như đàn chay của bữa cúng Thượng nguyên người ta làm lễ nhường sao.
     Tiệm đã đông nghịt, mười lớp giường có cơ man nào là giường, Nguyễn Tuân phải leo lên tầng thứ mười, hút chung bàn đèn với một ông già Tầu, một tên bồi tiệm mang lên năm mươi viên thuốc hồng phiến. Ông làm một điếu, thuốc nhạt nhạt, nó làm khô cuống họng, hút hồng phiến nhanh hơn á phiện, cả tiệm vang lên vì tiếng gõ tẩu lúc dịt thuốc vào.. . khói bốc um lên, bọn nằm dưới chửi bọn nằm trên vì cựa quậy đánh rơi mấy con rệp qua kẽ sàn hay đổ nước xuống sàn, chảy xuống dưới.
     Nguyễn Tuân khạc đờm nhổ xuống đất, trúng mũi dầy một ông nằm dưới, ở đây người ta khạc nhổ chí tử.
     “Vào đến đây là người ta đã cởi hết cả những cái nhã nhặn để lại ở ngoài bậu cửa tiệm có treo cái đèn lồng rồi”
     Nhìn những ngọn đèn xung quanh, nhìn dưới chân thấy nhoè hết cả, chỉ có khói giăng mù và mỗi ngọn đèn là một cái mặt trăng con có viền một cái quầng cái tán.
     Nguyễn Tuân ăn một quả lê, quả cam và nhức đầu vì say thuốc, rồi ông xuống phố đi trong cơn mưa phùn.
     Cũng lại cái thế giới nghiện, nhưng tại xứ người, một tiệm hút tập thể ở cái xứ người đông như kiến ấy, Nguyễn Tuân mô tả cặn kẽ những cái xấu xa bệ rạc của một tiệm hút Hồng Kông, điểm khác biệt giữa một tiệm hút Tầu và Việt: ồn ào, sô bồ, dơ bẩn. .
     7- ÐIẾU THUỐC CỦA KÝ GIẢ TỜ NHẬT BÁO.
     Phố hàng Buồm, một tiệm hút bậc trung, ở đấy khởi điểm của những nghiện ngập, ai cũng biết cái nhà nhũn nhặn này. Chủ nhân, một quái tượng trong làng chủ tiệm, hiếm lắm, những cái hiếm phải là quí, quí vật lại tìm quí nhân, đem đêm những quí nhân ở Hà Nội thường tìm tới tiệm này và phần nhiều là dân hút chịu ghi sổ, tháng trả mộït kỳ hay ba tháng trả một kỳ như mấy ông công chức về hưu thay vì chăm nom vườn cúc, các ông đến cái tiệm Hàng Buồm này làm vườn cảnh.
     “Ở đây có cây trăm thước, có hoa bốn mùa. Hoa bốn mùa là cái ngọn đèn dầu lạc, cháy cả đêm lẫn ngày. Cây trăm thước là cái luồng khói đưa lên từ con tim bấc lúc lụt ống muống, sa vào cái bầu pha lê”
Tiệm thuốc trở nên ồn ào vì hai ông phóng viên nhà báo vào, họ nói chuyện diễn thuyết tại nhà hát Tây, họ ngồi vào bàn đèn, một ông chăm chú dịch bài diễn văn Pháp ra tiếng Nam. Cái làng báo họp ở tiệm đã đông, họ bàn luận về việc đi phỏng vấn người rồi kéo nhau đi ăn phở.
     Trong bài này ta thấy thể văn tùy bút của Nguyễn Tuân đã quá phóng túng, vì để cho ngòi bút tùy ý muốn viết đến đâu thì viết nên câu chuyện đã đi đến chỗ lạc đề.
     8- NHỮNG ÐỨA CON ÐÀN CỦA NGHỆ THUẬT.
     Những buổi tối đi ra khỏi Hà Nội, từ ngoại ô quay đầu về nhìn sẽ thấy một vừng sáng hồng hồng lơ lửng trên thành phố: Hà Nội ăn chơi thâu đêm, xài tiền như nước.
     Góp phần vào đó là những ngọn đèn dầu leo lét của tiệm thuốc phiện, của những nhà nghệ sĩ phải nhờ đến thuốc phiện để sáng tác nghệ thuật. Ở đây tác giả lại ca ngợi công dụng của ả phiền, sức đóng góp của nàng với những người nghệ sĩ, nó là nguồn cảm hứng thúc đẩy họ trên bước đường sáng tác.
     “Họ là những người phải nhờ vả đến thuốc phiện để làm việc bằng óc. Ả phiền là nàng thơ của họ. Thiếu thuốc phiện, họ không sáng tạo ra một cái gì nữa. Khói thuốc vào trong người họ đã hâm nóng một trí tưởng tượng mạnh, và với cái tưởng tượng bị nhân lên ấy, họ đã tạo ra một cái hình, một cái mầu, một cái tiếng, và những cái gì là linh động. Những đứa con của nghệ sĩ đó thai nghén rất mạnh bạo trong một lúc tinh thần bạn với Ả phiền, những đứa con ấy (một cuốn sách, một bài thơ, một bức tranh, một bản nhạc) là công trình của thuốc phiện.”
     Rồi xong một tác phẩm họ lại hút nữa lấy lại sức sống, điếu đầu tiên không phải điếu con nhà nghề, ai muốn làm người nghiện bao giờ, thuốc phiện có một ma lực nào chăng? Người thế gian khi đã tìm đến nàng Phù Dung thì đều trung thành không có ai phụ tình nàng cả. . xứ Ba tư, quê hương của thuốc phiện với những cánh đồng Phù Dung xa tít tắp tận chân trời. . đó là lịch sử cây thuốc phiện.
     Có một tiêm thuốc ở Bắc Ninh, nhà ông H là nơi người ta hay đến để bình phẩm văn chương, đó là một ông chủ tiệm bất đắc dĩ, tiệm này gian giữa là của tạp khách, còn hai cái buồng có hoành phi câu đối ông H dành riêng cho các nghệ sĩ đến bình văn. Họ đến không có ngày giờ nhất định . . . lúc nào họ cũng nằm, nằm hút, nằm ăn nữa. Cái tiệm thuốc văn chương y như tiệm cà phê văn chương của Tây thế kỷ 19. . hễ hút nhiều thì khi viết lại đẻ ra thêm nhiều nhân vật.
     9- XEM TƯỚNG GIỌC TẨU.
     Hôm nay là năm mươi ngày của Phùng Văn Trô, vua tiệm xứ Bắc đã băng hà, Nguyễn Tuân lại đến hút nhà chú Trô y như người thân ăn giỗ đám vì hôm tang lễ tác giả đi theo xe tang. Ở đây mâm cỗ là mâm hút, trên bàn thờ la liệt bánh bao, bánh tỉm sẩm, một cái khay đèn thờ, trong cùng của bàn thờ là hình phóng lớn chú Trô mỉm cười nhìn ra tiệm đang lúc khách hút vang lên như đám nhạc công nổi bài kèn thờ.
     Bà Trô khấn khứa xong vội lên chùa làm lễ chay, người ta nói xưa kia bà là gái thanh lâu. Nghiên, anh bồi tiệm đàn anh ở nhà này lăng xăng đong thuốc, người ta bảo trước kia anh là tên bồi lanh lợi của khách sạn Metropole, Nguyễn Tuân mỉa mai sự kết hợp khéo léo của Tạo hoá như sau.
     “Một ông khách có tài quay quắt trong sự đổi chác, một cái son phấn của lầu xanh, một cái láu lỉnh của khách sạn, góp nhau lại thành một bộ ba trong cái thế giới nghiện! Tôi tưởng trong nhân loại, không ai có thể hiểu nhau và thương nhau bằng họ”
     Tiệm hút mỗi lúc hương thơm càng nhiều, khói càng dầy, đèn càng đỏ ngọn. Người ta nói về mấy cái dọc tẩu bịt đồng, cái tẩu rất nặng, cái dọc hướng vào ngọn đè, cái dọc tẩu ấy mà giữ nó thì luôn luôn phát tài, đem bán đi thì sẽ sạt nghiệp. Cái dọc tẩu mà ưỡn ngửa lòng vào đèn thì sẽ phản chủ, cho người ta cũng không dám lấy, lại còn thứ dọc tẩu giết người nữa, nếu nó có một đường lõm chạy theo thân dọc tẩu thì thế nào người hút cũng chết bất đắc kỳ tử.
     Tất cả những chi tiết của xã hội nghiện đã được Nguyễn Tuân phô diễn một cách mỉa mai châm chọc, một anh chủ tiệm có tài đổi chác lấy một chị gái lầu xanh và thuê một anh bồi láu lỉnh, cái thế giới ngưu tầm ngưu mã tầm mã và cả cái tướng của chiếc dọc tẩu đã được nghiên cứu tỉ mỉ tường tận.
     10- TÀI TỬ VỚI NHÀ NGHỀ.
     Bọn nhà nghệ sĩ nghiện tiêm thuốc không cần giữ sái, hút thuốc đến khi sái trong tẩu thành ra than cả rồi, vừa thuốc nước vừa vừa là sái nhất trong một hơi thuốc đi vào đáy phổi.
     Ðúng như nhận xét của Thạch Lam khi đọc Vang Bóng Một Thời, ông cho rằng Nguyễn Tuân vì muốn đưa tất cả mọi hiểu biết của mình vào tùy bút nên nhiều đoạn lộn xộn khó hiểu, như ở đây tác giả đã không cần quan tâm đến bố cục, dàn bài nên đôi lúc nó khiến cho tác phẩm trở nên rối mù như một mớ bòng bong.
     11- CHÍNH HẮN ÐẤY.
     Trương, Lê, Hiền đều là những tay hút chơi, chưa nghiện nhưng sau mười hôm hút chơi, sáng nào họ cũng lại tiệm hút, họ là con nhà giầu, một hôm Trương, Lê vào tiệm ăn sáng xong đi hút. Thế rồi một buổi sớm mai Trương, Lê cùng ngồi ăn một bàn, Lê thú thật đã bị nghiện. Lúc hút chơi thì thấy điếu thuốc đẹp, bây giờ là sự cần dùng, triệu chứng nghiện xuất hiện khi ta cảm thấy trong người nhiều khác lạ như:
     “- Có phải trong người nó moi mỏi, lắm lúc buồn chân buồn tay như cần phải đập phá một cái gì phải không? Nếu để quá lắm thì nó như có dòi đục trong tủy xương phải không?Lại còn như thế này nữa: bụng thấy no tuy miệng đói, lúc nào cũng chỉ thấy muốn nằm thôi”
     Ngoài ra hai vai bị mỏi luôn, khớp xương như nhão ra hết, mi mắt nặng, sợ nước, hay cáu gắt, không muốn người ta làm phiền mình nhưng lại hay quấy nhiễu người khác, không được hút thì người bần thần, cuộc đời như mất hết cả sinh thú.
     Nguyễn Tuân không ca ngợi cái thú ăn chơi hưởng lạc như một nhàphê bình trong nước đã nhận xét, chúng ta thấy ở đây ông đã cho thấy tất cả những sự tác hại của Ả Phù Dung, nó khiến cho con người trở nên bệ rạc như Trương Lê, ăn mặc bê tha xộc xệch, tác giả đã kết án như sau:
     “- Bỏ thầy chính là hắn rồi đấy đằng ấy ạ.
     Hắn đây là thuốc phiện. Chữ hắn viết với chữ H hoa rất to”
     Và nặng hơn nữa.
     “Trương và Lê trầm ngâm, vừa muốn rủ nhau đứng dậy đi, nửa muốn lấy thêm vài cối nữa nằm thêm để nghĩ đến thân thế mình từ phút này, để nghĩ đến những biện trạng trong sinh lý của những người đã chót đùa quá với thuốc độc”
Chúng ta thấy tác giả luôn tỏ ra là người phục thiện, tập ký sự đã được diễn tả một cách duyên dáng và cũng để tố giác những cái xấu xa độc hại của thuốc phiện, của thế giới nghiện, cái thế giơi sa đoạ mà bọn thực dân cố tình duy trì để khiến dân tộc ta ngày càng suy nhược, hèn yếu không thể trỗi dậy chống lại chúng được.
     Mở đầu thiện phóng sự, Nguyễn Tuân dùng ngòi bút trào phúng tả chân một đám ma gồm toàn dân nghiện, người chết, kẻ đi đưa toàn là dân hút, cái mà ông gọi là thế giới nghiện, nó đã một thời ngự trị tại nước Nam để làm lụn bại cái cái xã hội nền nếp vốn dĩ của dân tộc ta. Tại Pháp thuốc phiện bị cấm đoán gắt gao nhưng ở thuộc địa bọn thực dân lại cho phép hút thoải mái tự do thì ta đủ thấy cái dã tâm của chúng như thế nào, trong cuốn Tàn Ðèn Dầu Lạc tác giả cho biết riêng tại hà Nội đã có tới bốn trăm tiệm hút.
     Nguyễn Tuân đã thú thực về những cái tai hại của Ả Phù Dung đối với cá nhân ông và đã một lần cương quyết giã từ nàng Tiên Nâu. Thế giới nghiện của ông gồm đủ tất cả những cái xấu xa bệ rạc.
     Là người từng trải lịch lãm, Nguyễn Tuân đã từng hút ở bên ngoài quê hương tận Hồng Kông và đã kể cho chúng ta cái tiệm thuốc đông như kiến tại xứ ngườivới những lời mô tả độc đáo: sô bồ, dơ bẩn. . .
     Ông chỉ khen nàng Tiên Nâu ở một điểm, nó tạo cảm hứng cho người sáng tác nghệ thuật, xong một tác phẩm họ hút nữa để lấy lại sức sống. . . ngoài ra nàng chỉ là sự phá hoại gia đình, xã hội, nhân phẩm, thể xác con người, nàng là thuốc độc. Mô tả cái thế giới nghiện với tất cả những chi tiết tỉ mỉ, tác giả đã không ca ngợi, biểu dương nàng Tiên Nâu mà trái lại với tinh thần hướng thiện, bằng một kết luận xây dựng có ý nghĩa đạo đức ta có thể kết luận ông đã lên án nó là thuốc độc.
     TÀN ÐÈN DẦU LẠC
     Tàn Ðèn Dầu Lạc và Ngọn Ðèn Dầu Lạc là hai tập phóng sự, du ký do Mai Lĩnh xuất bản 1941 tại Hà Nội. Cả hai tập này đều là những tác phẩm nổi tiếng nhưng lại không được giới phê bình chú ý mấy. Qua hằng trăm bài viết về Nguyễn Tuân của các nhà nghiên cứu phê bình từ thời tiền chiến đến các nhà nghiên cứu trong nước hiện nay trong cuốn Nguyễn Tuân Về Tác Giả Và Tác Phẩm (xuất bản tại Hà Nội năm 2001), chúng tôi chỉ thấy Vũ Ngọc Phan nhận xét về Ngọn Ðèn Dầu Lạc và Tàn Ðèn Dầu Lạc trong cuốn Nhà Văn Hiện Ðại như sau.
     “Ngọn Ðèn Dầu Lạc và Tàn Ðèn Dầu Lạc (Mai Lĩnh-Hà Nội, 1941) chỉ là một thiên phóng sự về thuốc phiện, chia làm hai quyển, mà đáng lý phải mang chung một nhan đề: “Ngọn Ðèn Dầu Lạc”.
     Ðây là tâm trạng, là tình cảnh những người dưới quyền lực nàng tiên nâu. Nào họp nhau để nói xấu người vắng mặt (Ngọn Ðèn Dầu Lạc, tr.29), nào tính ích kỷ phô bầy một cách thản nhiên giữa một chỗ cực kỳ bẩn thỉu (Ngọn Ðèn Dầu Lạc tr.51), nào sự dối trá, xa lánh đối với cả những người rất thân (Tàn Ðèn DầuLạc tr.12) nào những cái vui buồn không chừng, phút đến rồi phút đi (Tàn Ðèn Dầu Lạc tr.45 và 46), rồi nào những cách bòn rút của kẻ đã nương nhờ cửa Phật mà vẫn không dứt tình đươc với ả phù dung, đó là tất cả những tâm trạng và cảnh huống gây lên bởi ả phiền.
     Nguyễn Tuân viết thiên phóng sự này khá tài tình, nhưng cái giọng khinh bạc vẫn là cái giọng bao hàm cả mọi việc; người đọc thấy rõ ở đó sự linh hoạt, khác hẳn những thiên tùy bút lê thê của ông”
     Tập ký sự mà chúng tôi nghiên cứu ở đây do nhà xuất bản Văn Hoá Thông Tin in lại năm 2002 tại Việt Nam, toàn tập có nhiều chữ đánh máy sai nhất là tiếng Pháp, ký sự có nhiều dòng nhiều chữ bị kiểm duyệt bỏ nên nội dung nhiểu chỗ không được liên tục và trở nên khó hiểu. Tàn Ðèn dầu Lạc đã được chia thành bẩy bài ngắn dưới đây.
     Tập Ký Ức Của Người Bồi Tiệm.
    Trong một tửu quán có vài người làm báo đang uống cà phê bàn chuyện phóng sự, họ nói những bài báo dù hay đến mấy cũng chỉ được người ta đọc một ngày rồi vứt đi, vì thế có người trong bọn muốn quay ra nghề viết văn.
     Vũ Trọng Phụng nói với Nguyễn Tuân: có một tên bồi tiệm lão luyện về tiêm thuốc, hắn cũng có ít chữ nghĩa, viết được tập nhật ký rất đầy đủ. Vũ Trọng Phụng khuyên Nguyễn Tuân nên mua lấy tập tài liệu ấy về sửa sang lại để làm thiên phóng sự cho tờ báo nhà.
     Tuân đồng ý, thế là họ đến tiệm hút để anh gặp anh bồi tên Trần Bình Dân, anh chàng này đã từng lăn lóc trong nhiều tiệm. Nguyễn Tuân trao tiền rồi nhận cuốn ký sự. Anh bồi Dân kiếm được tiền rồi đem chè chén ăn nhậu hết, nay sắp làm lại cuộc đời, cuốn ký ức viết bằng bút chì lờ mờ độ sáu mươi trang, không có chấm phẩy . . anh bồi tiệm chú trọng về những chuyện dâm loạn.
     Sau này Nguyễn Tuân lại gặp Trần Bình Dân ở một tiệm hút phố Hàng Ðàn, anh ta đi làm lại cuôc đời đã mấy lần rồi.
     Bài này cho thấy cái nghiệp của thuốc phiện thật là dai dẳng. Một anh bồi tiệm viết ký sự về nghề tiêm thuốc phiện kể hết mọi chuyện trụy lạc của chốn ăn chơi và nhất định làm lại cuôc đời, nhưng sau mấy lần thử thách anh lại làm bồi tiệm, cái nghiệp thuốc phiện đã không để cho anh làm lại cuộc đời. Ai đã vướng vào cái nghiệp ả phù dung thì không tài nào gỡ ra được.
     Một Người Không Muốn Về
     Lưu Thần, một người bạn của Nguyễn Tuân phải về Thanh Hóa, anh chàng bị vợ bắt phải về quê để ăn giỗ, Nguyễn Tuân theo Lưu Thần lên xe về nhà ăn cơm. Lưu thần lúc nào trông cũng đau khổ, anh là người mến cảnh Hà Nội, có lần bị bệnh gần chết anh cũng cố lên Hà Nội để nếu chết thì được chết ở Hà Nội. Lưu hỏi Nguyễn Tuân có cách gì cho hắn được ở lại Hà Nội, Nguyễn Tuân khuyên hắn về nhà ăn giỗ, hắn xin ở lại một ngày để vợ con về trước.
     Tối ấy Nguyễn Tuân và Thần đi hút, họ tâm tình, nói xấu những người vắng mặt, sáng hôm sau Tuân tiễn hắn ra bến tầu, nhỡ tầu, họ đi ăn trưa, hút thuốc phiện đến năm giờ chiều, Tuân lại tiễn Thần ra ga lên tầu hỏa về quê, nhìn con tầu lướt đi Tuân mừng thầm trong lòng đã giao anh ấy về quê với vợ. Nhưng sáng sau chị vợ từ quê lên cáu gắt với Nguyễn Tuân, bảo ông cùng chị đi tìm anh chồng mất nết. Họ cùng đi tìm tại các tiệm hút, sau thấy Lưu Thần tại tiệmhút hôm trước, chị vợ day dứt chồng vì tội mê thuốc phiện.
     Khi ấy Nguyễn Tuân mới biết Lưu Thần đã nghiện nên cố bám ở lại Hà Nội không chịu về Thanh ăn giỗ, anh đã đánh lừa Nguyễn Tuân, lên tầu rồi nhưng khi đến Thường Tín bèn xuống đi autorail về lại Hà Nội vì đây mới là quê hương của anh.
     “Nếu chị Thần hiểu rõ người chồng mình đã bắt nhân tình nặng với nàng tiên Phù dung nâu rồi thì chị cũng không nên trách anh ấy sao không về quê vào kỳ giỗ. Bởi vì quê hương của anh bây giờ là đây nghĩa là tiệm hút. Cái quê hương này vững bền lắm khó mà bỏ được, trừ phi cho anh ấy thiết lập bàn thờ ngay ở nhà. Chị há chẳng thấy những người đàn bà khác, cũng xấu số như chị, phải nghiến răng cưới vợ lẽ cho chồng để cho người bạn trăm năm không xứng đáng ấy đỡ đi cô đào nhà hát?
     Ngọn đèn dầu lạc thắp ở nhà dù sao cũng còn làm ấm được một khoảng giường”
     Cũng như bài trên ở đây Nguyễn Tuân cho thấy sức hút mãnh liệt của nàng tiên nâu, nhân vật Lưu Thần cho ta thấy hình ảnh xấu xa của một người đã sa vào đường nghiện ngập, một con người mất tự chủ, nhân cách, khi đã sa vào cạm bẫy của Phù dung thì không có cách nào dứt ra cho được, phải là người từng trải về mặt trái của cuộc đời như Nguyễn Tuân mới diễn tả trọn được cái bệ rạc xấu xa của con người một khi đã sa ngã vào thế giới trụy lạc.
     Mở Một Ngôi Hàng Cơm Ðen.
     Ba Quynh gặp Nguyễn Tuân tại một cửa hàng, ông ta ăn mặc lôi thôi, nước da nhợt nhạt, mắt trắng, môi thâm, người đầy mùi sái thuốc phiện, lướt qua cũng biết ông ta là dân nghiện với những cái móng tay dài bẩn thỉu. Khi ra khỏi cửa hàng, Ba Quynh cho Nguyễn Tuân biết ông mới mở một cửa tiệm sạch sẽ, có cổng riêng, tẩu thuốc rất tốt. Ông Ba mời Tuân lại làm lễ khai trương, thắp ngọn đèn dầu lạc cho nó đỏ ngọn vào ngày lễ mỡ hàng. Ông chủ lại đưa Nguyễn Tuân những tấm danh thiếp mời khách, nhìn địa chỉ người ta nói nó ở xế cửa một nhà chứa.
     Tối ấy Nguyễn Tuân tới tiệm đúng hẹn để khánh thành cửa tiệm, chủ nhân đã chờ sẵn, tác giả đánh một que diêm vào bấc cổ đèn, chủ tiệm sai thằng bồi Nam sạch sẽ để hầu ông. Nguyễn Tuân cho chủ tiêïm mấy tấm ảnh giật gân khêu gợi để treo trên đầu giường khách, chủ tiệïm nhờ ông kiếm dùm một mớ truyện kiếm hiệp.
     Năm giường hút đều có khách cả, khách trả tiền ra về có cậu bồi cầm đèn đưa xuống một cầu thang hôi hám ướt át. Cái giường đánh sái của chủ tiệm là một tổng hành dinh của ông đại tướng: cái giá gác hàng chục cái dọc tẩu y như giá kiếm, súng, cối đong thuốc ở khay đèn trung ương xếp thành hàng dài . . chủ tiệm bảo muốn giữ khách thì không những phải có dọc tẩu tốt, bồi hầu cẩn thận mà còn ấm trà hạt nụ cho ngon, nóng. Giữ trà bã pha lại cho khách thêm một dúm trà mới, còn đóm thì mua thứ bồ đề của nhà máy diêm nó loại ra.
     Ðây là một bài tương đối dài, một ký sự rất đầy đủ và duyên dáng về ngày khai trương của một cửa hàng thuốc phiện, một ông chủ tiệm kính trọng Nguyễn Tuân mời tác giả khai trương, nghi lễ đầu tiên là thắp một ngọn đèn dầu lạc . . . bằng những chi tiết hiện thực và chua chát ông đã diễn tả tất cả những cái xấu xa nhơ nhớp của chốn ăn chơi như sau.
“Ông Ba Quynh quên nói rằng cầu thang hôi thối quá, ướt át quá nữa. Vì ban nãy, lúc tôi vội vã lên, tôi đã dẫm phải một viên gạch long đường vôi miết, nước phọt vào thấu háng và đẫm cả đũng quần và cái ống máng gạch ở phía trên cửa cầu thang, đã vỡ rỉ mấy giọt nước đặc vào đầu tôi. Tôi sờ tay lên đầu, dí tay vào mũi, có mùi thum thủm như nước gạo và nhầy nhầy như mỡ chậu nước rửa bát mùa đông tháng giá”
     Nguyễn Tuân có lối so sánh rất gợi hình và dí dỏm khi ví ông chủ tiệm với một vị đại thần, nguyên soái.
     “Một vị nguyên soái, trong bộ tham mưu, mỗi lúc dò sự tiến quân, mỗi lúc cắm một lá cờ con lên chiến tuyến hành quân ở bức họa đồ nhà binh, tưởng cũng không nghiêm trọng bằng. Bên ánh ngọn đèn xanh, ông Ba truyền lệnh cho bồi đánh những con sái nam thầu dài bằng sợi rau muống cạn. Ở trên cái giường chủ tiệm này, ở trên trần có một cái lọng rủ quả bông đủ năm mầu. Chỉ có thiếu có cây phất trần và vài chiếc quạt vả nữa thì cái khu giường ông Ba Quynh sẽ biến thành chỗ ngồi của một ông đại thần cáo lão.”
     Bài tùy bút này cho thấy một khía cạnh khác của thế giới nghiện được Nguyễn Tuân diễn tả bằng một giọng văn hài hước vui tươi sinh động.
     Một Ông Ấm Cuối Mùa.
     Ông ấm X là người nghiện thuốc phong lưu nhất trong số bọn nghiện mà Nguyễn Tuân đã biết, ông ta là cái còn sót của một cái gì sắp hết, giữa thời đại mới này ông là một thứ người cũ. Từ khi quen thân ông ấy, Nguyễn Tuân thấy ông hút thuốc dữ dội đến nỗi khói thuốc trong phòng hút của ông dầy đặc như sương khí núi. Cóng đựng thuốc của ông bao giờ cũng đầy, chân giường lúc nào cũng có sẵn đồ ăn tẩm bổ: yến hấp đường phèn, chén chè cùi nhãn lồng.
     Ông ấm hút thuốc phiện nhưng da dẻ hồng hào, môi đỏ răng trắng, một ông ấm phong lưu. Có khi ông sai người nhà quạt than hồng gây một chút đỉnh trầm khói hương nghi ngút, ông ít ra ngoài chỉ nằm nhà xem truyện Liêu Trai bằng chữ nho, say thuốc phiện mà xem Liêu Trai thì nhất, song ông đọc Tam Quốc nguyên văn, khi buồn buồn ông kể chuyện vợ con cho bạn bè nghe: bề gì mình cũng con quan, chỉ vì nghiện nên mới chịu lấy cô đỡ, ông nói vợ ông vì sợ bóng sợ gió luân lý cũ nên đã lấy ông ấm để chuộc lại với dư luận, theo ông hôn nhân là đánh bạc liều.
     “Tôi đã đem giá một gia đình cũ ra mà đánh? Tôi thua. Nhưng nghĩ rằng vợ tôi đã chính thức đem tôi ra làm bung xung dư luận, tôi, tôi tội gì mà không đòi lại những quyền lợi đem lại bởi một cái trách nhiệm. Cái trách nhiệm của một ông ấm có một người vợ mở một hộ sinh viện. Hóa ra nên tôi bắt vợ tôi phải trả chỗ đó cho tôi bằng sự thả cửa hút thuốc thừa thãi và ăn uống vô chừng mực. Công việc vợ tôi, tôi không biết đến”
     Vợ ông đã cầm cái giá của ông để phủ lên cái giá của một nữ hộ sinh nên phải cung phụng tiền cho ông, bà vợ mở một hộ sinh viện, có tiền ông ấm hút thuốc do tiền vợ mở viện.
     “Trời ơi nào tôi có biết. Tôi không ngờ một ông ấm X đọc toàn sách cũ, mà lúc phải xử cảnh nghịch lại có những ý tưởng thực hành bạo và thật như lối người Âu Mỹ trong quan niệm về đời vật chất. Và ra cái ông ấm X này hút thuốc phiện bằng những tiếng khóc của đám trẻ con trong cái nhà đỡ đẻ này ở phố KT”
     Nguyễn Tuân sưu tầm những mẫu người nghiện như chủ tiệm Ba Quynh và ông ấm X, một nhân vật con quan vào lúc cuối mùa khi nho học suy tàn, đây là một mẫu người nghiện phong lưu, gia thế khác hẳn với mẫu người bệ rạc mà ta thường thấy ông dựng lên trong nhiều tác phẩm viết về nàng tiên nâu.
     Tiệm Thuốc Văn Chương.
     Truyện ngắn Gió Hồ của anh Ðinh viết rất khéo, chỉ có gió và gió, một hôm Ðinh dẫn tác giả đi hút ở một tiệm ngoại ô Thiên Hương Các, Ðinh hút hai cối sừng và một con sái. Ông quản lý mới vào nghề nói cho tác giả biết chi tiết việc mở tiệm- ông cho biết Hà Nội có hết thẩy 370 tiệm thuốc phiện, khói thuốc phiện là hương của trời, theo luồng khói ấy mà lên thiên đường, khi đứng trên mái lầu Thiên Hương Các nhìn ra mấy cái ao chuôm nước đen như nước cống đầy những mùi bùn tanh tưởi.
     Ðinh nói những bài viết ở Thiên Hương Các là sở nguyện, nàng thơ của anh là bà chúa nâu. Thiên Hương Các đã bị dẹp từ hai năm qua, tác giả mới gặp lại Ðinh, thuốc phiện đã làm cho anh lãnh đạm với cuộc sống bên ngoài. Trong một tiệm hút ở phố hàng Mã Mây, Nguyễn Tuân thấy một người đứng tuổi đang lúi cúi viết trông giống như bên Tây các ông nhà văn vào quán cà phê viết, ở đây nghệ sĩ của mình hay vô những tiệm hút đó là tiệm hút văn chương. Và rồi Ðinh lại không tin ở thuốc phiện nữa, nó làm cho cơ thể anh suy mòn.
     “Hút những điếu thuốc đầu tiên, tôi thấy thuốc có đem lại cho mình một chút an ủi. Nhưng những điếu tiếp theo, tôi đã hút không có tín ngưỡng như trước nữa. Hút mà không tìm được lẽ phải của nó, mà để cho tâm óc phải ngày ngày thêm hèn kém, tôi có cái thảm kịch của người nghiện mang trong người lẫn với tàn tro là ở đây”
     Ðinh cho rằng nhiều người hút thuốc đã trở nên ngu độn, bọn nghệ sĩ nên có một cái tửu điếm hơn là tiệm thuốc văn chương, và rồi họ phác hoạ một tiệm cao lâu thay cho thuốc phiện.
     Trong bài này tác giả lấy ý kiến của một người bạn văn sĩ để chỉ trích thuốc phiện, nêu những cái xấu xa bệ rạc của nó.
     “Nếu tôi thấy a phiến đúng là phương thuốc đỡ đau khổ về xác thịt và giúp ích lớn cho tư tưởng giới mình thì mình nhập định lắng mình vào khói thuốc, thì tôi sẽ có can đảm nói to và bào chữa nó. Nhưng không, có những người hút thuốc để ngu độn trên. Có những người hút để mất dần cái thông minh trong sạch”
     Bởi thế nên cái tiệm thuốc văn chương mà Ðinh thường lui tới nay đã bị chỉ trích, họ muốn lập một cái tửu điếm để thay thế cho tiệm hút văn chương, Nguyễn Tuân đã phong phú hóa đề tài thuốc phiện qua hình ảnh một tiệm thuốc văn chương, nơi lui tới tụ họp của các bậc văn nhân, thi sĩ lấy thuốc phiện làm nguồn tiêu khiển để sáng tác văn chương, nhưng rồi có người đã nhận ra cái độc hại của nó và đã phác họa một tiệm cao lâu thay thế cho tiệm thuốc.
     Hoa Sái.
     Ông ký Lượng là ký rượu, mỗi tháng ông bán bốn, năm nghìn lít, ông còn ăn cắp của bạn hàng. Khi rốc rượu vào chai cho dân nhà quê, rượu gần vợi tới cổ chai là ông quay ngược lại dựng chai vào xó, ông dồn những chỗ rượu của bạn hàng còn đọng trong chai, tích tiểu thành đại, độ sáu mươi vỏ chai là được một lít.
     “Một lít rượu không ăn cắp của bạn hàng”
     Thế rồi vì ăn chơi phóng đãng ông đã lâm vào cảnh bần hàn.
     Bỗng một đêm thu, bạn của Nguyễn Tuân dắt ông đến một tiệm hút ở Hàng Bột thì thấy chủ tiệm lại là Ký Lượng. Tiệm của ông ít khách nhưng ông kiếm lời bằng cách buốn sái nhất, sái nhì đem bán cho các tiệm khác, ông nói.
     “- Cứ trông cái hoa sái thì biết ngay tốt hay xấu. Hễ hoa sái đỏ cánh gián, béo và nở, chắc, to thì là sái nhất. Sái nhì thì hoa nó héo, ít, lép và xuống mầu. Thuốc ty thì bao giờ hoa sái cũng chắc và óng hơn là hoa sái thuốc ngang.
     - Gặp phải nồm, sái chẩy ra hết thì phân biệt thế nào?
     - Biết chứ lại. Sái tốt nó chảy đẹp như mật mía láng trong lòng cóng sành. Vả chăng đó là việc của con mắt người có làm đến nghề thì mới tỏ”
     Ông còn khoe một quan thầy cũ hàng tháng cho ông cả hộp bích qui có đến một cân sái.
     Người hút thuốc còn bị mang tiếng là phế nhân. Tổng đốc Lưỡng Quảng Lâm Khắc Từ ra lệnh ai hút thuốc phải đeo bảng phế nhân.
     Nguyễn Tuân dẫn sách của Trương Quốc Dung, một ông quan to thời Tự Ðức kết án thuốc phiện gắt gao.
     Những sĩ quan Pháp đầu tiên đi chinh phục thuộc địa có hút thuốc phiện và khen ngợi thuốc phiện, khen người nghiện là “một tác phẩm bất chấp cả sự phê bình”. Ở phần kết thúc bài này, người ta thấy tác giả như có ý bênh vực cho những kẻ bị xã hội xếp vào hàng phế nhân.
     “Hỡi ôi, một sợi tóc là một cái tội, một làn khói thơm là một cái tội. Tội với danh giáo, tội với những người không hút thuốc phiện. Ðấng sinh ra muôn loài lúc sinh ra thằng người, có vẽ cho nó phải có những bổn phận gì hay chỉ sinh nó ra và chối kệ nó, muốn sống cách nào thì cũng mặc không?
     Một ông bạn nhà nho ghiền, lúc phú quí giật lùi trong cảnh yên hà, dụng cụ hút rầy chỉ còn là một cái vấu sứt, đã nhại truyện Tam Quốc mà thở khói, than:” Trời đã sinh ra cây thuốc phiện, sao lại còn sinh ra ta?”. Ông cám cảnh thuốc men, có ý oán trời trách người, cái thứ người chỉ để gây nên dư luận cho xã hội”
     Khói Thuốc Trên Dẫy Núi Yên Tử
     Bài ký sự này cho thấy Nguyễn Tuân mặc dù đã sa ngã vào đường hút sách trụy lạc song ông vẫn giữ được tâm hồn nghệ sĩ bay bướm, ông theo một người bạn lên thăm vùng núi Yên Tử vãn cảnh chùa giữa chốn sơn lâm để tìm hiểu về địa vị nàng tiên nâu giữa chốn thiền môn ra sao.
     Ông Ph.Ð, một người mộ đạo phật, một tay ghiền nặng, bạn của Nguyễn Tuân, hôm nay rời Hà Nội lên Yên Tử vì khan thuốc, báo ngày 1 tháng tư năm 1940 đăng nghị định của quan toàn quyền ký, giá thuốc tăng 22%, tại vùng Yên Tử, chùa nào cũng có bàn đèn.
     Ðôi bạn kéo nhau lên chùa Giải Oan, tại nới đây họ nghỉ đêm đầu, chưa kịp cơm chiều, ông bạn Ph.Ð đã bầy bàn đèn, sư cụ Tâm Hoan cũng sà xuống, ông bạn xin lỗi nhà sư, Tâm Hoan hoà thượng cười bảo chính ông cũng hút vì ở đây sơn lam chướng khí nhiều. Nguyễn Tuân để ý thấy bó nhang nào cũng không đầy chân nhang, thì ra hương và nến đã biến đã biến sang khói thuốc và dầu lạc rồi.
     “Nơi tam bảo chùa Giải Oan hương có lạnh, khói có tàn, thì nơi cổ tĩnh của Tâm Hoan hòa thượng, họa chăng mới ấm được ngọn đèn”
     Sư Tâm Hoan nói vào khóa hạ, đạo hữu đi trung châu về, các chư sư đều có vào đây hút rồi mới thượng sơn, ông cho biết ở trên vùng Yên Tử nghèo, hút ít thôikhông được như ở dưới đồng bằng. Nhà sư nói ông có ăn mặn, thỉnh thoảng cũng có ăn con cá miếng thịt. Nguyễn Tuân cho rằng một nhà sư ăn nói như vậy quả là người trơ tráo. Tâm Hoan trước là một ông thầy cúng ở đồng bằng, ông kể lại rằng quan huyện đòi nhà sư hạ sơn giảng sự tích chùa Cầm Thực, ông nói cứ bịa vung cả lên trả lời cho xong chuyện. Nguyễn Tuân ác cảm với nhà sư và ghi tội của ông này như sau.
     “Tưởng chỉ có hút thuốc phiện, ăn mặn, giờ lại đèo thêm cái tội nói dối”
     Nhà sư cho hái mơ bán để lo nhang đèn, thuốc sái.
     Một buổi tối ngày 26 tháng hai trong chùa có hai bàn đèn thuốc phiện: một của bạn Nguyễn Tuân, một của nhà sư Tâm Hoan, kẻ tu hành còn vướng vào vòng tục lụy.
     “Ngắm nhà sư lấy cái môi mỏng thử đầu dọc tẩu, tôi lại muốn hiểu ra rằng những giọt sáp dưới chùa kia phải rỏ nhiều khi gió núi thổi mạnh, chỉ là những giọt nước mắt của một đấng từ bi không thèm nghĩ cả đến sự trừng phạt một đứa con bẩn thỉu cứ cố đòi nấp dưới bóng một cây bồ đề vùng đây để phóng uế ra đây. Tôi để ý đến khay đèn của nhà chùa, rất lấy làm chú trọng về mấy tờ giấy bản dùng để lau khay. Ðấy là những quẻ thẻ có lẫn cả một đôi tờ in chữ mộc bản xé ở một cuốn kinh nào”
     Nguyễn Tuân cho rằng kẻ tu hành cũng như người trần tục, khi đã vào vòng tay của nàng tiên nâu thì người ta đều có quyền bẩn thỉu cả đến khi đãi khách vì nhà sư đãi tác giả một điếu sái nhì. Nhà sư kể cụ tổ của chùa này mỗi khoá để dành được mấy nghìn, làm quế giả, vì tham lam quá, mười tám năm trước đã bị kẻ gian giết cùng hai chú tiểu, xong bữa thuốc nhà sư được mời xuống đánh chắn, ông cũng chửi cây bài y như bọn me tây hàng Bún. Nguyễn Tuân chán nhà sư đến tận cổ.
     Trên dẫy núi Yên Tử có đến năm ngôi chùa, ông bạn của Tuân phải hút cho nhiều để mai lên đường đi thăm chùa khác. Tại chùa Giải Oan, sư Tâm Hoan hút công khai như thế chùa đã thành ra cái tiệm hút rồi.
     Nguyễn Tuân và bạn Ph.Ð lên chùa Cả đường đi dốc ngược lên, sư cụ chùa Cả cũng hút, nét mặt khô xác đi, chùa Cả xưa là cũ nhất tên chữ là Hoa Yên Tự . Nguyễn Tuân muốn bào chữa cho các tăng lữ trên chùa Cả.
     “Thuốc phiện có công diệt dục. Mà đạo Phật cũng chỉ mong chúng sinh đi tới chỗ không độ ấy thôi, vả chăng cái nát bàn của nhà Phật xa xôi và hàm hồ lắm, sao có bằng được cái nát bàn này dờ mó được tại hiện tại, những lúc trong lòng khay, hồng lên một khối thuốc đầy. Mỗi ngày cũng chỉ hai lần đèn hương để hút rồi mà “thiền định” tôi thấy nhà sư nghiện cũng vẫn không đi ra ngoài cái giáo lý và pháp giới của đạo mình”.
     Sư cụ Hoa Yên Tự cho biết ông hút lai rai bữa có bữa không.
     Nguyễn Tuân và bạn bè lên chùa Vân Tiêu, Thiên Trúc Tự (chùa Ðông) cao nhất Yên Tử. Ðến chùa Vân Tiêu ông bạn lại ngả bàn đèn hút từ trưa đến sáng mai thì hạ sơn về. Sư thầy tiết lộ chút bí mật chùa cũ: sư tổ ở đây hay nấu thuốc phiện lắm, sư thầy nấu những cục nhựa to bằng cái ấm, ông hay ăn cắp đem bán, thuốc phiện hồi ấy đủ húùt cả năm mà còn dư đem bán xuống các chùa dưới.
     Ở đoạn chót, tác giả ca ngợi cảnh trí Yên Tử.
     “Mô Phật! Cái thế giới Yên Tử này kể cũng đã là vui lắm. Ðêm ở Vân Tiêu say thuốc, tôi thấy bữa thuốc đêm nay ngon như chưa bao giờ thấy. Tôi đã từng say a phiến trên boong tầu bể một đêm bể có sóng ngầm và trời mưa rỉ rả. Cái cảm giác lửng lơ khoái hoạt ấy dù sao vẫn thua cảm giác đêm nay ở Vân tiêu. Suốt mấy canh, không một tiếng chó sủa, không một tiếng gá gáy. Chỉ có nhựa thuốc cháy sèo sèo”
     Tàn Ðèn Dầu Lạc là một ký sự, nhưng nó cũng ngả về tùy bút viết về thuốc phiện vì ta cũng thấy sự tự do phóng túng của ngòi bút khi Nguyễn Tuân mô tả thế giới của ả Phù Dung, của nàng tiên nâu. Vũ Ngọc Phan cho đây là một tác phẩm tài tình linh hoạt, khác hẳn những thiên tùy bút dài lê thê.
     Chúng tôi nhận thấy Tàn Ðèn Dầu Lạc tuy có sáng sủa hơn một số tùy bút khác song vẫn còn nhiều đoạn lủng củng, nguyên do ở cái bệnh mà Nguyễn Tuân không thoát ra được vì cứ tiếc rẻ, cứ cố thêm, nhét thêm cho nhiều chi tiết vào tác phẩm khiến nó càng trở nên rườm rà khó hiểu. Về giá trị văn chương Tàn Ðèn Dầu Lạc được diễn tả bằng một nghệ thuật thua kém Vang Bóng Một thời, hoặc Chiếc Áo Gấm Mượn, Cái Ca Vát Ðen trong Nguyễn, giá trị có chăng là ở sự hiện thực cho thấy những cái xấu xa hèn kém của thuốc phiện, cảnh nghiện ngập cũng như những con người bệ rạc bê tha khi đã sa ngã vào vòng tay của nàng tiên nâu.
     Nguyễn Tuân cho ta thấy cái sức hấp dẫn dằng không đứt, dứt không ra của nàng tiên nâu, ai đã vướng vào cái nghiệp ấy thì không tài nào gỡ ra được như trong Tập Ký Ức Của Người Bồi Tiệm, Một Người Không Muốn Về, đó là tất cả những người đã bị ràng buộc bởi mối dây oan nghiệt ấy.
     Tác giả dựng lên tất cả cái thế giới tội lỗi bệ rạc, mà cũng có thể là thế giới phong lưu trưởng giả và thi vị, từ cái hèn kém của thuốc phiện đến ngày khai trương một cửa hàng, đến một tay hút vào hạng phong lưu như ông ấm cuối mùa, cái tiệm thuốc văn chương, nơi lui tới của các tay văn nghệ sĩ, cuối cùng khi khan hiếm thuốc, Nguyễn Tuân và người bạn tri kỷ đã cùng nhau quay gánh lên núi Yên tử vừa để vãn cảnh chùa cũng là để đi mây về gió trên một cõi thanh tao, thoát tục.
     Khói Thuốc Trên Dẫy Núi Yên Tử là bài tùy bút hay nhất của toàn bộ ký sự Tàn Ðèn Dầu Lạc, chúng ta có cảm tưởng như đang theo chân tác giả vào một cuộc du ngoạn kỳ thú thần tiên đi thăm những ngôi chùa cổ kính giữa cảnh núi đồi chìm trong làn khói thuốc. Tùy bút này khiến ta lại nhớ tới cái phong vị độc đáo của Vang Bóng Một Thời, một thế giới có vẻ kỳ bí nhưng cũng không kém phần nên thơ, ngọan mục.
     Tác giả không chỉ trích sự sa đọa của chốn thiền môn nhưng cho ta thấy nhiều cảnh tượng thật mới lạ bất ngờ: bàn đèn, khói thuốc giữa cảnh chùa chiền trên vùng Yên Tử.
     Trọng Ðạt