ÂN XÁ tại APPOMATTOX
Chiến Tranh Nam-Bắc Mỹ ( 1861-1865 ) 

     Trước khi vào bài chuyển ngữ : Lịch sử là những sự thật và thường liên hệ đến tương lai. Những nhân vật đóng vai trong lịch sử, dù muốn dù không hành động của họ sẽ ảnh hưởng đến tương lai của cộng đồng hay quốc gia mà họ là những thành viên. Cuộc chiến tranh Nam-Bắc Mỹ ( 1861-1865 ) có một vài điểm tương đồng và dị biệt với cuộc chiến tranh Việt Nam ( 1945-1975 ). Trước hết, bỏ ra ngoài những yếu tố đặc biệt của chiến tranh Việt Nam, hai cuộc chiến nầy là một cuộc nội chiến, tức là dân cùng một quốc gia đánh nhau. Kế đến, số thương vong rất cao, chiến tranh Nam-Bắc Mỹ làm thiệt mạng 600.000 quân lính hai bên trong vòng 4 năm. Số thương vong của cuộc chiến tranh Việt Nam trong 30 năm tuy không có thống kê chính xác nhưng ít nhứt 3-4 lần nhiều hơn. Sau nữa, vì là nội chiến nên anh em bà con trong cùng một gia đình nhiều khi lại ở vào hai phe xung đột.
     Khác nhau là miền Bắc Mỹ tranh đấu cho lý tưởng giải phóng nô lệ đã thắng, miền Nam Việt Nam tranh đấu cho lý tưởng tự do dân chủ lại thua. Nhưng một điểm khác nhau quan trọng hơn, đó là cung cách kết thúc cuộc chiến tranh. Những bãi chiến trường và nghĩa trang của quân đội hai miền Nam-Bắc Mỹ ngày nay là những di tích lịch sử của quốc gia. Hậu quả chấm dứt chiến tranh Việt Nam là hận thù, trại cải tạo, kinh tế mới, ngụy quân, ngụy quyền, vượt biên, san bằng các nghĩa trang của quân lực VNCH …đưa đến xã hội suy hóa, nhân tâm ly tán, kinh tế tụt hậu. Tất cả chỉ vì cái nhìn thiển cận, cố chấp và bất tri lý của những người chiến thắng sống trong hào quang mù quáng. Bài viết sau đây nói đến nhân cách cao quý của những nhân vật ở phe chiến thắng lẩn chiến bại trong cuộc Nội Chiến Nam-Bắc Mỹ.

                                                            *****

     Tôi không phải là một người say mê về cuộc nội chiến. Tôi không bao giờ có ý muốn thăm viếng những chiến trường nổi danh ngày xưa  và khơi dậy diễn tiến của những trận đánh nầy. Chuyện xảy ra mang quá nhiều bi thảm. 
     Thế mà có một địa danh trong cuộc nội chiến luôn luôn ám ảnh tôi – đó không phải là một trận chiến, mà là tên của một địa danh hai bên xung đột cùng kết thúc cuộc chiến: Appomattox. Ðể viếng nơi đây, tôi lấy máy bay đến thành phố Richmond và lái xe về phía tây của miền nam tiểu bang Virginia. Tôi chọn lộ trình đi ngang địa thế, nơi mà tướng Lee (*) đã dàn quân miền Nam trong tuần lễ cuối cùng của trận chiến. Trong suốt 9 tháng trời, quân đoàn Bắc-Virginia của tướng Lee đã án binh gần Petersburg, phía nam thành phố Richmond. Vào ngày 2 tháng 4 , tuyến xe lửa tiếp vận huyết mạch của tướng Lee bị quân miền Bắc cắt đứt, tướng Lee buộc lòng lui quân. Tướng Ulysses S. Grant, tư lịnh quân đội miền Bắc (**), bám sát và đến ngày 6 tháng 4, cuộc chiến coi như kết thúc. Quân miền Bắc bao vây gần 1/5 quân của tướng Lee tại Sayler’s Creek và bắt giữ 7.000 tù binh. Ðược tin nầy, tướng Lee than: “Trời ơi ! quân ta đã tan rã rồi hay sao ? “. Thật vây, phần lớn quân lính của ông đã tan hàng. Ðói khát và kiệt sức, một số đông binh lính đào ngũ, quân số của tướng Lee chỉ còn lại 30.000 người. Trong lúc vội vả lui binh về phía tây, tướng  Lee nhận được một bức thơ tay của tướng Grant kêu gọi ông đầu hàng.
     Quân số quá ít so với địch quân và gần như bị vây khổn, sự lựa chọn của tưóng Lee rất giới hạn. Một viên sĩ quan đề nghị phân tán và tiếp tục đánh du kích, tướng Lee không đồng ý. Ông giải thích tiếp tục đánh nhau chỉ gây thêm đau khổ không cần thiết cho miền Nam. Ông nói: “Không còn giải pháp nào khác hơn là tôi phải đến gặp tướng Grant, nếu không, tội của tôi đáng chết ngàn lần". Ngày 9 tháng 4 tướng Lee ra lịnh viên sĩ quan tùy viên, đại tá Charles Marshall, đến một ngôi làng kế cận, Appomattox Court House, để tìm một địa điểm cho ông và tướng Grant gặp mặt.
     Theo trí nhớ của tôi từ lúc còn đi học, tướng Grant và Lee họp trong một tòa án. Thật sự không phải như vậy. Tôi được biết trong cuộc viếng thăm, ở miền nam tiểu bang Virginia vào thề kỷ 19, những ngôi làng có đại biểu trong quận hạt, đều có hai chữ Court House đi liền theo tên của ngôi làng đó. Thật ra, khi đại tá Marshall đi ngựa vào ngôi làng nầy nhằm vào ngày chúa nhựt phục sinh, tòa án đóng cửa. Ngôi làng thanh vắng và không có hoạt động nào. Ở đây còn lại khoảng 100 dân, phân nữa là người nô lệ, nhiều người da trắng khi nghe quân đội đến đã bỏ ra đi. Một người ở lại, nhà buôn bán Wilmer Mc. Lean, được đại tá Marshall thương lượng để dùng căn nhà của ông ta làm địa điểm bàn thảo việc quy hàng.
     Tướng Lee đến trước, mặc lễ phục mang giây biểu chương và đeo kiếm, tướng Grant mặc đồ tác chiến thường ngày, quần và giày còn bám đất hành quân. Hai người ngồi trong phòng khách của ông Mc. Lean và hàn huyên thân mật về cuộc sống quân ngũ trong cuộc chiến tranh Mễ Tây Cơ (***). Sau cùng, tướng Lee đề cập đến “ mục đích của buổi gặp mặt của chúng ta ngày hôm nay “. Tướng Grant bèn lấy cây viết chì, viết vội vã những điều kiện đầu hàng và trao cho tướng Lee. 
     Sau khi xem qua những điều tướng Grant ghi, tướng Lee nói : “ Những điều kiện nầy sẽ là một tác động tốt cho quân sĩ của tôi.". Ðiều kiện đầu hàng không đòi hỏi sự trả thù địch quân, họ được tự do về lại quê nhà. Tướng Lee đề cập đến nhiều binh lính của ông dùng ngựa riêng của họ đi đánh trận, ông hỏi tướng Grant rằng những quân lính nầy có thể giữ lại ngựa của họ được không ? Tướng Grant chấp thuận và nói ông nghĩ rằng hầu hết binh lính miến Nam là những người nông dân và nếu họ không có ngựa, ông e rằng họ khó lòng trồng trọt để sống qua mùa đông. Tướng Lee trả lời: “Ðiều nầy sẽ góp một phần quan trọng trong việc hòa giải dân tộc của chúng ta “. Trước khi chia tay, ông cho tướng Grant biết ông sẽ trao trả lại những tù binh miền Bắc vì ông không có đủ lương thực cho họ. – và ngay cả thiếu lương thực cho binh lính của ông. Tướng Grant nói ông sẽ gởi sang cho binh lính của tướng Lee 25.000 phần lương thực khô
     Khi tin đầu hàng bay đến doanh trại, quân miền Bắc bắn đại pháo để ăn mừng. Tướng Grant ra lịnh ngưng ngay. Ông nói với các sĩ quan trong bộ tham mưu của ông: “ Chiến tranh đã chấm dứt – quân phản loạn bây giờ là đồng bào của chúng ta.“. Tướng Grant cảm thấy không thể hồ hởi trước sự quy hàng của một kẻ thù, những người đã chiến đấu một cách anh dũng trong bao nhiêu năm qua. Trong khi đó, khi được tin ân xá, quân đội miền Bắc không đợi lịnh, họ tự động đem sang trại quân lính miền Nam từng bao thịt bò, thịt bacon và những thức ăn khác mà quân đội miền Nam từ lâu thiếu thốn.
     Vào ngày 12 tháng 4, bốn năm sau kể từ ngày tấn công Fort Sumter gây ra cuộc nội chiến Nam-Bắc, quân đội của tướng Lee tiến vào ngôi làng để giao trả vũ khí. Chính tại nơi nầy, hành động hòa giải cuối cùng đã xảy ra và đó là tất cả ý nghĩa tại Appomattox.
     Một nhân vật đáng kính, ông Joshua L. Chamberlain, một tướng lảnh miền Bắc được chỉ định tiếp nhận binh sĩ quy hàng. Ông rời chức giáo sư tại trường đại học Bowdoin để nhập ngũ. Ông đã được thăng chức nhiều lần tại mặt trận về sự can đảm. Ông bị thương 6 lần, một lần trầm trọng cho đến nổi bác sĩ quân y không cứu chữa vì coi ông như đã chết.
     Ngày hôm đó, trước hàng quân nghiêm chỉnh, tướng Chamberlain nhìn những binh sĩ miền Nam sơ sát từ trên đường đồi đi vào làng, dẩn đầu là tướng John B. Gordon. Sau nầy, tướng Chamberlain viết lại : “ Giây phút đó làm tôi thật sự xúc động. Tôi quyết định để đánh dấu sự việc nầy, tôi phải làm biểu hiện thừa nhận không gì khác hơn là chào tay. Tôi cũng biết rằng sẽ có người chỉ trích thái độ của tôi sau nầy. Tôi đã không xin phép để hành xử như vậy và thật sự tôi cũng không đòi hỏi được khoan dung về hành động nầy. Ðối diện với chúng tôi, trong tư thế bại trận nhưng can trường, là biểu tượng của tinh thần trượng phu, những con người không rã rời, không đau khổ, bất chấp tử vong và không có một sự tuyệt vọng nào có thể khuất phục họ được. Bây giờ đây, họ trở thành những con người ốm yếu, tả tơi và đói khát, nhưng họ đứng sừng sửng, mắt nhìn ngang vào chúng tôi, làm sống dậy những sự ràng buộc giữa chúng tôi và  họ, một sự ràng buộc thiêng liêng cao cả hơn hết. Những đấng nam nhi như vậy sao lại không được hội nhập lại vào một Hợp Chủng Quốc đã thử thách và vững vàng.”.
     Ðáp lại lịnh của tướng Chamberlain, “tức thời tất cả hàng ngũ của chúng tôi, từ đơn vị nầy đến đơn vị khác, đều nghiêm chỉnh chào tay. Tướng Gordon dẩn đầu đoàn quân. ngồi trên lưng ngựa trông buồn bả, đầu cuối xuống, nghe được tiếng động của sự chào tay và nhận ra được hàm ý của việc đối xử nầy, di chuyển một cách tuyệt diệu làm cho ông và con tuấn mã ở một vị thế nhìn thẳng, rồi ông theo quân cách chào lại bằng cách hạ kiếm ngang mũi giày và ra lịnh những đơn vị theo sau thi hành lễ nghi quân cách khi đi qua hàng quân Bắc Mỹ: danh dự được đối xử lại bằng danh dự. Phía chúng tôi không còn tiếng kèn thắng trận, không một tiếng trống, không một tiếng reo hò, không một lời nói hay một tiếng xầm xì về một sự vinh quang hư ảo, mà là một sự im lặng rợn người và nghẹt thở dường như là một sự diễn hành của những bóng ma. “.
     Từ sáng sớm đến chiều tối, những người lính miền Nam ở thế chào đi ngang những người lính miền Bắc cũng ở thế chào. Họ giao vũ khí, những lá cờ miền Nam tả tơi và trở về quê. Gần 100.000 quân miền Nam đã quy hàng ở Appomattox. Vài ngày sau, tất cả đều rời nơi nầy.
     “Sau diễn tiến của sự quy hàng, ngôi làng trở lại nhịp sống bình thường.”, ông Ron Wilson, sử gia của Appomattox Court House, nói với tôi. Làng Appomattox hiện nay là một di tích lịch sử quốc gia gồm ngôi nhà của ông Mc.Lean xây cất trở lại, tòa án và hơn 20 căn nhà nhỏ hơn. Ông Wilson và tôi ngồi dưới cổng nhà Clover Hill tân trang, nơi đây, tướng Grant đã đặt in 28.231 giấy chứng nhận phóng thích cho binh sĩ miền Nam. Chúng tôi nhìn qua khung cảnh trầm lặng mênh mông. Con đường từ đó quân sĩ miền Nam đi xuống ngôi làng xuyên qua một vùng ruộng lúa có thể nhận ra rõ trong một bức tranh vẽ hồi thế kỷ 19, cho đến nổi tôi hình dung thấy họ đang di chuyển xuống con đường đó một một lần nữa.  
     Hiện nay có khoảng 110.000 du khách thăm viếng di tích nầy hằng năm. Ông Jon B. Montgomery, quản trị viên, nói: " Họ đến để tìm nguồn cảm hứng. Câu chuyện chúng tôi kể cho họ nghe không phải là trận đánh cuối cùng nhưng là sự hòa hợp của quốc gia và những điều kiện rộng lượng của sự quy hàng do tướng Grant đề nghị. Tướng Grant không muốn đóng vai một vị anh hùng chiến thắng ". Ðề tài về “ khoan dung “ và  “ hòa hợp “ cứ vang mãi trong tai tôi trong sự im lặng của Appomattox. Ông Wilson nói : “Tướng Grant và tướng Lee có môt tầm nhìn rất xa. Hai ông nhận thức rằng những nổ lực hai bên dùng vào cho cuộc chiến tranh đã gây ra phân hóa trong bao nhiêu năm qua, cần phải được vận dụng để tái thiết quôc gia. Không cần phải có hận thù. “.
     Có 3 nhân vật sống mảnh liệt trong lòng tôi. Hai trong 3 nhân vât đó, tướng Lee và tướng Grant còn ngời sáng với đức tánh trí dũng mà người Hoa Kỳ còn ngưởng mộ đến ngày hôm nay. Một người tượng trưng cho sự quý phái và truyền thống trưởng giả của miền Nam cổ, và người kia là hình ảnh của một con người bình thường tự lập của miền Bắc, miền Trung Tây và miền Tây Hoa Kỳ. Người thứ ba, không ai khác hơn là ông Lincoln (****). Ở giai đoạn sau cùng, Appomattox chính là màn diễn xuất của ông. Tôi hầu như thấy ông đang đứng phía bên kia chiếc bàn trong nhà của ông Mc.Lean khi tướng Grant viết sơ qua về những điều kiện đầu hàng. Tôi cũng biết rằng ông Lincoln thường tuyên bố ông muốn cuộc chiến tranh chấm dứt trong sự khoan dung., nhưng tôi không biết ông và tướng Grant có thì giờ để thảo luận vấn đề nầy hay không.
     Ông Ron Wilson nói rằng hai người đã gặp nhau hai tuần lễ trước đó – trên chiến hạm River Queen ở sông James – và hai người đã thảo luận rất lâu về những diễn tiến chấm dứt chiến tranh một cách nhanh chóng và những xáo trộn có thể xảy ra vào thời hậu chiến. Ông Wilson nói với tôi: ”Ông cũng nên biết thêm ông Lincoln đã nói : Ðể họ buông súng một cách thoải mái.“

Mercy at Appomattox
William Zinsser
Reader’s Digest 9/1994

Lê Ngọc Diệp chuyển ngữ

Ghi chú thêm của ngưòi dịch :
( * ) Robert E. Lee, tư lịnh quân đội miền Nam, đuợc nhiều sử gia xem như một tướng lảnh tài giỏi nhứt trong cuộc Nội Chiến, ông đã chận đứng được sự tiến quân của miến Bắc nhằm đe dọa thủ đô Richmond, Virginia của miền Nam. Nhưng sau đó vì thiếu thốn phương tiện và quân số, ông phải đầu hàng tại Appomattox. Sau chiến tranh, ông là viện trưởng của trường đại học Washington và kêu gọi dân miền Nam đoàn kết góp phần xây dựng Hợp Chủng Quốc..
( ** ) Tướng Ulysses S. Grant sau đó dắc cử Tổng Thống Hoa Kỳ hai nhiệm kỳ ( 1869-1877 ).
( *** ) Chiến tranh Mễ Tây Cơ  ( 1846-1848 ) xảy ra giữa Hoa Kỳ và Mễ Tây Cơ về sự tranh chấp biên giới phía Bắc và Ðông của tiểu bang Texas vừa được sắp nhập vào Liên Bang năm 1845. Hoa Kỳ thắng cuộc chiến tranh nầy và Mễ Tây Cơ với Hoà Ước Guadalupe vào tháng 2/1848 chịu nhượng cho Hoa Kỳ phấn còn lại của Texas, đồng thời Hoa Kỳ cũng kiểm soát luôn California, Nevada, Utah, New Mexico và Wyoming. Hoa Kỳ đồng ý bồi thường $ 18.250.000 chiến phí cho Mễ Tây Cơ ( trị giá hiện thời khoảng $600.000 ). Sự sáp nhập những tiểu bang mới nầy vào liên bang cũng là một trong những nguyên nhân đưa đến cuộc Nôi Chiến vì các tiểu bang mới không được phép dùng nô lệ. Do đó, số tiểu bang không chấp thuận nô lệ sẽ tăng lên và Thượng Viện sẽ mất quân bình bất lợi cho miền Nam.
( **** ) Tổng thống Abraham Lincoln chỉ 2 ngày sau khi chấm dứt cuộc nội chiến, vào ngày 14/4/1865 bị ám sát chết trong lúc ông dự một buổi trình diễn tại rạp hát Ford ở Washington D.C. Người ám sát ông là diễn viên John Wickes Booth, người có khuynh hướng ủng hộ miền Nam.