Hoàng đạo (1907-1948) tên thật là Nguyễn Tường Long, người con thứ tư trong một gia đình có bảy anh em, có lẽ đây là gia đình thành đạt nhất về văn chương nước ta thời cận đại và hiện đại. Người anh, Nguyễn Tường Tam tức Nhất Linh và người em Nguyễn Tường Lân tức Thạch Lam đều là những văn nhân tên tuổi đã vang bóng một thời.

      Ông là một nhà cách mạng đã cùng anh  Nhất Linh, và bạn  Khái Hưng lấy văn hóa, báo chí, tiểu thuyết để huấn luyện quần chúng cũng như thu hút họ vào khuynh hướng triệt để theo mới.

      Con Ðường Sáng là cuốn tiểu thuyết đã đăng trong báo Ngày Nay, Nguyễn Tường Long lấy bút hiệu Hoàng Ðạo, có nghĩa là giờ tốt nhất trong ngày. Truyện dài gần hai trăm trang được coi như tác phẩm tiêu biểu hay nhất của ông, được in thành sách, một số truyện ngắn có đăng trên báo nhưng không thấy xuất bản trên văn đàn, ông đã trước tác một số tác phẩm lớn nhưng bị bỏ dở vì hoạt động cách mạng, Con Ðường Sáng được coi như tác phẩm văn chương được chú ý nhất của Hoàng Ðạo.

     Nhân vật chính Duy, một chàng công tử chủ đồn điền, quá chán chường với cuộc sống ăn chơi trụy lạc, tiễn người tình, một cô gái nhảy ra ga xe lửa, chàng dứt khoát từ bỏ cuộc đời sa đọa tội lỗi ấy để trở về quê. Bạn bè rủ rê, chàng sa ngã lần nữa và rồi dứt khoát giã từ cái thế giới xấu xa nhơ nhớp ấy.

      Trở về quê, chàng thấy sống lại những ngày trong sáng thời thơ ấu, nào đồng lúa chín, đàn châu chấu bay trong nắng . . . . Duy có cảm tưởng một con người mới đã thay vào chàng. Duy đổi hẳn lối sống cho chàng suốt đời, nghĩ đến đám bạn bè còn quằn quại trong lòng trụy lạc, chàng tự kiêu hãnh cho là mình thoát ra được.

      Ngoài đồng lúa chàng gặp lại Thơ, người con gái mà chàng yêu quý như cô em  xưa kia, hôm nay cô đang trông coi thợ gặt, chàng phụ gặt lúa với thợ, đùa dỡn với cô gái giữa mùi thơm của lúa chín.

      Thơ tự nhiên thấy cái gì cũng tươi sáng, nào hoa cải nở vàng, tiếng chim kêu ríu rít . . . tất cả như hòa lẫn với cảm giác êm dịu và mãnh liệt trong lòng cô khi gặp lại Duy, nhớ lại những ngày còn bé hay chơi đùa với chàng . . . rồi  bây giờ giữa chàng và Thơ, một mối tình chớm nở.

      So với quá khứ tội lỗi, trụy lạc đã qua Duy thấy Thơ trong sạch quá, tâm hồn nàng êm ả dịu dàng như bầu trời phương đông, còn chàng như một cây cỏ dại mọc dưới ao tù muốn nhô lên trên mặt nước để lấy ánh mặt trời.

      Duy sang nhà Thơ một tối sáng trăng xem thợ gặt đập lúa, chàng đã tìm thấy vài ý tưởng soi sáng con đường chàng sẽ đi, tình yêu của chàng với Thơ, với những người thợ gặt đặt lên trên hạnh phúc của mình. 

      Chàng đi thăm dân nghèo trong làng, xúc động vì cuộc đời lam lũ của họ và nảy sinh ra ý muốn đem các gia đình khốn khổ dưới mái tranh tối tăm ấy tới một cuộc đời đầm ấm, chàng được biết Thơ đã làm việc từ thiện với người nghèo khổ trong làng và tưởng tuợng ra hình ảnh  nàng tiên đẹp, hiền từ trong truyện thần tiên, thế rồi chàng yêu quý và kính trọng cô gái như một nàng tiên diễm lệ đã đưa chàng từ nơi ô trọc đến một cuộc đời mới . . . và rồi họ trở thành đôi vợ chồng hạnh phúc với một cuộc đời trong sạch, tươi sáng.

     Một hôm đám bạn bè cũ của Duy, những người giầu có trụy  lạc đi ô tô đến đồn điền thăm chàng và rủ về Hà Nội dự dạ hội, chàng từ chối vì cuộc đời của chàng nay đã hoàn toàn đổi mới, chỉ có làm việc mới là hạnh phúc, cuộc đời vẩn đục của chàng nay như đời của một người khác, nó đã chết rồi.

      Ước vọng tha thiết của chàng bây giờ là làm dịu nỗi khổ đau của nông dân, đưa họ thoát ra khỏi cảnh lầm than lên một cuộc đời tươi sáng hơn : ‘Làm cho người khác sung sướng’ 

      Duy thất vọng, chàng đã đưa tiền cho lý trưởng làng Hạ Nậu để đào giếng, mở trường, làm đường cái . . . nhưng cái bọn hủ lậu ngu si ấy đã dùng vào việc cúng tế, đình đám hết cả.

      Duy ê chề, buồn nản trước sự ngu muội của đám dân làng, một buổi chiều mây đen ảm đạm, chàng lái xe lên tỉnh tìm đám bạn xưa vui thú với họ, nào rượu sâm banh, thuốc phiện, nhảy đầm . . . . và chàng lại thấy rõ hơn cái bộ mặt trái xấu xa của cuộc đời phóng đãng . . . nó giúp Duy thấy rõ hơn Con Ðường Sáng của chàng.

       Duy thấy mình phải nhẫn nại hơn, rồi nhiều người sẽ mang hoài bão như chàng để cùng nhau thay đổi xã hội chung quanh, chàng lái xe trở về đồn điền, tìm ra Con Ðường Sáng và sẽ kiên gan theo đuổi công việc đã định đến thành công.

        Mặc dù, theo Hoàng Ðạo, đây là một cuốn tiểu thuyết, nhưng ông chú trọng về khía cạnh đạo đức, về hạnh phúc và tư tưởng cách mạng xã hội nhiều hơn là tình tiết của một tác phẩm văn chương. Ông dùng kỹ thuật so sánh rất cầu kỳ để làm nổi bật lên cái thanh cao, mỹ lệ của một cuộc sống vị tha, trong sạch bên cuộc đời ích kỷ, ô trọc, vô nghĩa. Ðã có lần vì ngập chìm trong cuộc sống truỵ lạc, Duy nghĩ tới quyên sinh để chấm dứt cuộc đời vô nghĩa ấy, nhưng may thay chàng đã đủ nghị lực để thoát khỏi vũng bùn nhơ bẩn.

         “Duy nghĩ  đến bao nhiêu bạn của chàng quằn quại trong vòng trụy lạc, không ra thoát, khác nào như những con thiêu thân sa vào mạng nhện, càng giẫy giụa cánh càng xơ xác và vướng chặt thêm. Duy đưa mắt nhìn quanh như người cầu cứu và trong ý thương hại các bạn, chàng lại thấy ngầm nảy ra cái vui tự kiêu và ích kỷ rằng chàng thì thoát được lần này”

        Duy từ bỏ cuộc đời trụy lạc gớm ghiếc trở lại cuộc sống thanh cao bên người đẹp Thơ, đẹp cả thể xác lẫn tâm hồn, tác giả đã diễn tả như sau:

        “Thơ đưa mắt theo một đám mây trắng trôi trên vòm trời màu nguyệt bạch. Nàng cảm thấy tâm hồn nàng nhẹ nhàng như làn mây, một nỗi vui không cội rễ rung động trong lòng, khiến nàng sao suyến muốn nhảy múa hay cất tiếng hát vang. Nàng thấy cái gì cũng tươi sáng đẹp đẽ, vui vẻ lạ thường. Mấy luống cải trong vườn, hoa nở vàng, nàng trông rực rỡ như những bông hoa nắng”

       Duy dần tìm thấy Con Ðường Sáng của đời chàng, trước hết tình yêu thanh cao trong sáng bên người đẹp:

       “Chàng say sưa cái hương vị của tình yêu mới nở, đằm thắm như mùi thơm của hoa cau . . . . Thơ yêu chàng, Duy  không nghi ngờ gì nữa, tình yêu ấy hình như để dành riêng cho chàng tự bao giờ, như tất cả cây cỏ, ánh nắng, hương thơm bên bờ sông Luống”.

       Hoàng Ðạo dùng tất cả những từ ngữ đẹp đẽ nhất, thanh cao nhất để diễn tả cuộc sống đạo đức lý tưởng ấy; điển hình là Duy chạy thoát khỏi cuộc sống trụy lạc, ô trọc tìm ra ánh sáng đưa tới cuộc sống mới thơm tho như mùi lúa chín. Chủ trương của tác giả, của Tự Lực Văn Ðoàn: Lấy văn chương bóng bẩy thu hút quần chúng để hướng dẫn họ theo con đường đổi mới xã hội, từ bỏ những hủ tục lỗi thời . . . để tiến lên một đời sống mới tươi đẹp vinh quang.

      Văn chương ở đây chỉ là hình thức, một phương tiện để diễn đạt tưởng cách mạng xã hội của nhóm Tự Lực Văn Ðoàn. Duy tiêu biểu cho lớp người mới với tình yêu xứ sở nồng nàn và tình vị tha vô bờ bến, chàng đi thăm dân nghèo trong những căn nhà tranh lụp xụp, hôi hám, những đứa trẻ nhem nhuốc gầy gò. Chàng hoài vọng tha thiết  làm dịu nỗi khổ đau của người nông dân để đưa những người trong tấn thảm kịch ấy đến một đời tươi sáng ấm no:

       “Duy bồng bột nghĩ đến sự thành công của công cuộc chàng theo đuổi. Cũng như con chim lạ, tá điền của chàng sẽ cất tiếng hát vui vẻ trong một cuộc đời êm thắm dễ dàng . . những đứa trẻ hốc hác sẽ trơ ûnên lành mạnh hồng  hào, người lớn sẽ hoan hỉ làm việc đến lúc thu không, trở về những gian nhà giản dị, sáng sủa, ấm cúng, nếm những thức ăn đầy đủ thơm tho, khói bốc  lên nghi ngút”     

       Hoài bãi lớn lao của chàng là ‘làm cho người khác sung sướng’, nhưng không phải chỉ dừng lại ở một cuộc đời êm thắm cơm no áo ấm, xa hơn thế chàng còn mơ ước đem lại tự do phóng túng cho họ, mặc dù Hoàng Ðạo không nói ra, nhưng chúng ta cũng thừa hiểu điều  ông ám chỉ là sự cởi bỏ được xiềng xích nô lệ của chế độ thực dân.

      “Tâm trí chàng mải theo con chim rừng chuyền hết ý tưởng này sang ý tưởng  khác, làm cho người ta sung sướng chưa đủ - Duy nghĩ thầm - con chim kia sung sướng, có lẽ sung sướng hơn ai hết, hơn cả loài người, nó bay bổng  trong sự tự do phóng đạt, hót trong tĩnh mịch của buổi sớm, nhìn bóng chiều nhuộm hồng thân  cây trắng, vụt biến vào rừng rậm, miên man bên hoa lạ, cỏ thơm, vụt bay lên khinh không, có thể nhúng mình vào hết cả cảnh trí diễm ảo của tạo hóa. Ðược cái hạnh phúc ấy có lẽ chỉ có chim rừng . . . Duy cảm thấy nao nức cái ý tưởng làm thế nào cho người xung quanh sẽ như chàng, biết và hiểu. Họ sẽ sống một đời tươi vui và họ sẽ hiểu biết hạnh phúc của họ, hiểu biết vẻ đẹp của linh hồn tự do, của cảnh trí phóng khoáng quanh mình”.

         Với tình yêu đất nước nồng nàn và  bầu nhiệt tâm nhiệt huyết tràn trề của tuổi trẻ, Duy lấy một số tiền lớn của mình giao cho lý trưởng làng Hạ Nậu để thực hiện cao vọng cách mạng, đổi mới xã hội như: đào giếng, mở đường, xây trường học . . để giúp cho người nông dân có một cuộc đời mới sáng sủa hơn, để kéo họ ra khỏi nơi u tối . .

       Lý trưởng lại đem hết số tiền đó vào việc cúng tế, rước thần . . thay vì để mở mang dân trí, phá bỏ những hủ tục mê muội, nhưng họ lại dùng tiền của chàng để phát huy sự u mê ngu xuẩn ấy! Họ không thể nào từ bỏ những cái hủ lậu u mê đã xiềng xích xã hội này trong bao nhiêu thế hệ.

       Duy cay cú chết điếng trong lòng  không muốn nói ra , chàng thất vọng lái xe lên tỉnh tìm lũ bạn cũ trong tiệm nhảy đầm vui chơi rồi lại sâm banh, thuốc phiện . . . cho quên sầu, nhưng chàng không sa ngã và vẫn còn nghị lực để kéo mình ra khỏi môi trường sa đọa ấy.

      Chàng cùng người bạn ghé vào thư viện đọc sách và nhận thấy sự nhẫn nại vô cùng của sách.  Sách để đây tự bao giờ, mười năm, hai mươi năm . . . ai muốn hiểu biết cứ giở sách ra mà đọc, sách sẽ giảng lại một lần nữa những tư tưởng của tác giả:

        “Ngày tháng qua, nhưng sách vẫn còn đây, mười năm sau, có người giở đến, sẽ lại vang lên giọng thơ của Lý Bạch hay của Verlaine, sống lại những mẩu tư tưởng của Marc Aurèle hay của Mặc tử. Duy thấy mình yêu sách vì ý nhẫn nại vô cùng ấy. Những ý tưởng của người xưa bây giờ đọc đến, và muốn hấp thụ thêm sẽ đọc nữa, nếu không thì bỏ đấy, lúc nào muốn sẽ lại giở ra, sách luôn luôn nhắc lại không bao giờ nản”

        Duy học được sự nhẫn nại của sách và hổ thẹn vì đã vội vàng chán nản, đã biết bao người tài trí, thông minh . . đã nghĩ đến sự đau khổ của con ngưới, chàng thấy mình chỉ là người học trò non nớt. Chàng chỉ là một bộ phận nhỏ trong một cái máy lớn, một mình chàng sẽ không làm gì được hết. Duy nghĩ đến nhửng người đang tìm tòi và mong mỏi như chàng . . . đó sẽ là cái sức mạnh thay đổi cả xã hội xung quanh

       Duy trở về nhà, nhìn giàn đậu ván in lên vòm trời với lá xanh, hoa tím, với đàn bướm lượn. Chàng ngắm giàn đậu uốn theo cột bò lên, chia nhánh, đâm chồi, đâm hoa, ra quả, sống, chàng lại được bài học của cây sau bài học của sách, và đó là Con Ðường Sáng của chàng:

       “Chàng sẽ kiên gan theo đuổi công việc đã định cho đến lúc thành công, ở trong vòng tài trí của chàng, chàng thấy cần phải làm hết sức để cải cách cuộc đời bên ngoài. Cùng với giàn đậu kia, còn biết bao nhiêu là giàn đậu khác, đang mạnh mẽ đâm hoa ra quả, cùng với chàng biết bao nhiêu người đương băn khoăn lo tính để đem đến cho người khác một đời êm đẹp hơn. Duy muốn giơ tay lên, như để chào những người ấy mà chàng chưa hề quen biết nhưng thấy gần gũi hơn là bạn thân”     

       Hoàng Ðạo đã chú trọng quá nhiều vào sự mô tả tâm lý nhân vật trong Con Ðường Sáng, trong nền văn học nước nhà ít thấy ai mô tả kỹ càng như thế. Ông muốn hướng độc giả, quần chúng vào tâm tư của Duy để tiếp nhận tư tưởng vị tha và lòng yêu nước của chàng.

      Con Ðường Sáng, một tác phẩm văn chương có giá trị về đạo đức, giáo dục của một nhà cách mạng đáng kính với bao mơ ước không thành, một đóng góp đáng kể cho nền văn học Việt Nam hiện đại và cận đại, với lối hành văn lưu loát dịu dàng như giòng suối chảy, nó thể hiện một tấm gương sáng cho các thế hệ về lòng vị tha để sống cho nhân quần xã hội và lòng yêu nước nhiệt thành . . . để góp phần xoa dịu nỗi khổ đau của con người.

Trọng Ðạt