Trước hết xin có vài hàng giải thích ba chữ Hàn Lâm Viện. Đây là một danh từ kép Hán Việt thuộc thể loại Văn học. Theo Từ Nguyên, HÀN là chữ được dùng để chỉ một giống gà có lông đỏ do người nước Thục cống nạp cho Chu Thanh Vương; giống gà này còn được gọi là Cẩm Kê (gà lông gấm). Theo Từ Hải (từ điển) Hàn có nghĩa là lông gà hay bất cứ loài cầm nào dai và cứng.

        Ngày trước, khi bút viết chưa được sáng chế, người Tàu dùng lông gà, lông chim để làm bút viết cho tới khi bút viết được phát minh. Do đó Hàn Lâm nghĩa đen là rừng lông, tức là rừng bút, còn nghĩa bóng là rừng văn học, nhưng danh từ Hàn lâm viện hiểu theo nghĩa là viện coi và chuyên về văn học thì mãi tới đời Đường mới xuất hiện ở Trung Quốc và tới đời Lý mới có ở nước ta.

        Từ đời Lý, Việt Nam đã có Hàn lâm viện.

        Năm Bính Dần (1086), vua Lý Nhân Tông mở khoa thi tuyển những người có văn học vào Hàn lâm viện; khoa thi này Mạc Hiển Tích đỗ đầu và được bổ nhiệm làm Hàn lâm học sĩ.

        Đời Trần (1225-1400) có đặt thêm chức Hàn lâm thừa chỉ, là một chức vụ rất quan trọng, thường do Thái sư kiêm nhiệm. Dưới đời Trần Nhân Tông, Thái sư Đinh Củng được bổ nhiệm làm Hàn lâm học sĩ, kiêm Nội Mật Viên, chuyên việc soạn chiếu thư. Dưới các triều vua kế tiếp, các quan Hàn Lâm đều là những bực văn học danh nho như Nguyễn Trung Ngạn, Trương Hán Siêu, Lê Quát, Hồ Tôn Thốc, trước sau đều đảm nhiệm chức Hàn lâm.

        Dưới đời Lê (1418-1789) Hàn lâm viện có những chức như: Phụng chỉ học sĩ, Thị độc, Thị giảng, Trực học sĩ, v.v. Sau có thêm chức Đại học sĩ để chỉ quan Viện trưởng.

        Vua Lê Thánh Tông (1460-1497) định lại Viện Hàn lâm, bãi chức Đại học sĩ và đặt những chức Thừa chỉ, Thị giảng, Thị độc, Thị thư, Đãi chế, Hiệu lý, Tu soạn, Kiểm thảo, v.v.

        Đời Lê Trung Hưng (vua Lê, chúa Trịnh) vẫn giữ nguyên như vậy không thay đổi gì.

        Tới triều Nguyễn, vua Thánh Tổ (Minh Mạng) quy định lại danh hiệu và phẩm trật các quan trong Viện Hàn lâm như sau:

Chánh tam phẩm: Chưởng viện học sĩ, Trực học sĩ
Chánh tứ phẩm: Thị độc học sĩ
Tòng tứ phẩm: Thị giảng học sĩ
Chánh ngũ phẩm: Hàn lâm viện thị độc
Tòng ngũ phẩm: Hàn lâm viện thị giảng, Thừa chỉ
Chánh lục phẩm: Hàn lâm viện trước tác
Tòng lục phẩm: Hàn lâm viện tu soạn
Chánh thất phẩm: Hàn lâm viện biên tu
Tòng thất phẩm: Hàn lâm viện kiểm thảo
Chánh bát phẩm: Hàn lâm viện điển tịch (sau đổi là kiểm tịch)
Tòng bát phẩm: Hàn lâm viện điển bạ (sau đổi là kiểm bạ)
Chánh cửu phẩm: Hàn lâm viện cung phụng
Tòng cửu phẩm: Hàn lâm viện đãi chiếu

        Lương bổng nhà vua định từ chánh tam phẩm mỗi năm tiền 150 quan, gạo 120 phương, tiền xuân phúc 20 quan, rút dần xuống cho tới tòng cửu phẩm mỗi năm 18 quan tiền lương, 16 phương gạo và tiền xuân phúc 4 quan

        (Tài liệu của Lê Văn Hòe).

        Vũ Anh Tuấn

        Nhà văn Lê Văn Hòe, bút danh là Lê Văn Hạc, sinh ngày 1-11-1911, quê làng Mỗ Xá, huyện Chương Mỹ, tỉnh Hà Đông (nay là huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội).

        Thuở nhỏ ông học ở Hà Nội, đang học tại trường Trung học Albert Sarraut, ông tham gia bãi khóa nhân lễ truy điệu Phan Châu Trinh nên bị đuổi học. Từ đó ông tự học và trở nên một nhà báo, nhà nghiên cứu có khả năng thời đó. Có lúc ông làm chủ bút tờ Ngọ Báo, và trợ bút các tờ Trung Bắc chủ nhật, Tri Tân, Thanh Nghị, Quốc Gia... (Hà Nội) chuyên nghiên cứu văn học Việt Nam và triết học Trung Quốc.

        Sau năm 1945, ông tham gia các hoạt động văn hóa và xã hội trong Hội Văn hóa cứu quốc. Sau năm 1954, ông trở lại dạy học tại các trường Trung học ở miền Bắc.

        Ông mất ngày 13-12-1968 tại Hà Nội, thọ 67 tuổi.

        Tác phẩm

- Quốc sử đính ngoa (1941)
- Thi nghệ (1941)
- Thi thoại (1942)
- Tầm nguyên tự điển (1942)
- Khổng tử học thuyết (1943)
- Học thuyết Mặc tử (1942)
- Tìm hiểu tiếng Việt (1952)
- Tự vị chính tả (1953)
- Những bài học lịch sử, 5 tập (1953)
- Truyện Kiều chú giải (1952)
- Cung oán chú giải (1954)
- Triết lí Truyện Kiều (1954)... và nhiều tác phẩm khác