Nguyễn Tuân đă sáng tạo ra
một lối viết mới khi ông dùng sự vật để tượng trưng tiêu biểu cho một ư
nghĩa sâu sắc qua hai truyện ngắn trong tập truyện Nguyễn (Thời Đại xuất
bản 1945): Cái Ca Vát Đen và
Chiếc Áo Gấm Mượn.
Trước hết chúng tôi xin giới thiệu.
CÁI CA VÁT ĐEN.
"Bỏ cái áo the quốc phục, Nguyễn khổ nhất về những cái ca vát, chàng đă
sắm biết bao nhiêu là ca vát, toàn là những thứ tốt, những giải lụa yêu
quí của Nguyễn vẫn tươi bóng, nhưng chúng đă bị Nguyễn phụ t́nh, đă bị
giam trong tủ áo, có khi hàng mấy tuần Nguyễn không mở đến, nghe tủ động
tiếng khóa, chiếc ca vát nào cũng tự cho ḿnh là đẹp, sẽ được chàng chiếu
cố, tủ ca vát rung rinh.
Nguyễn không để ư đến cái nào cả, chàng tháo chiếc đang đeo trên
cổ rồi vứt vào tủ y như một nàng phi thất sủng.
Chiều nay Nguyễn chán lắm rồi, chán cái đời tiềm tàng của riêng
mỗi người, chán đời truy hoan mà chàng thấy vô vị, lô ca vát là dấu vết
của một thời đă qua, lô ca vát để lại nhiều kỷ niệm: nào đi xem đua ngựa,
đi phố Tây. . Nguyễn thay đổi thực đơn cho ḷng ḿnh, thay đổi luôn cái
bề ngoài của chàng và rồi cuối cùng Nguyễn lấy ca vát đen ra đeo để tang
cho chính ḿnh."
Trong toàn bộ tập tùy bút Nguyễn, những bài, truyện ngắn lại là
những tác phẩm hay và ư nghĩa như truyện Cái Ca Vát Đen này: Truyện chưa
tới mười trang song ư nghĩa của nó thực là sâu sắc, hành văn trơn tru,
bóng bẩy và du dương như một bản nhạc thể hiện cái tâm trạng chán chường
của chàng công tử đă có một cuộc đời ăn chơi phóng đăng nay đă thấm mệt
chán chường vô vị.
“Hay là tất cả bấy nhiêu chỉ có bảo cho chàng hiểu rằng tất cả
bấy nhiêu là vô vị, là nhạt nhẽo, là thối nát và chàng không tiếc ǵ mà
thay bỏ hết”
Cái lô ca vát kia là dấu vết của một thời đă được coi là đứt đoạn
hẳn và để đánh dấu lại cái bóng quang âm ấy của một thời đă đi qua, Nguyễn
đă cất hết bấy nhiêu ca vát đẹp vào tủ tủ kín.
“Để rồi lúc nào buồn lại thử mở ra xem, trong cái tủ áo cánh gụ
chặt khoá, nhiều kỷ niệm lắm, nào là những buổi chiều lộng lẫy và hí hửng
bên một ṿng đua ngựa, nào là những buổi sớm ngày chủ nhật đàn đúm đi rong
phố Tây sắm những đồ vật không cần dùng ǵ cho sự sống hàng ngày, nào là
những đêm. . . ôi, mỗi giải lụa tơ dệt mầu là một ngày náo động được hồi
tưởng đến”
Có thể nói trong nền văn chương Việt Nam chưa có ai giầu tưởng
tượng, giầu t́nh cảm như Nguyễn Tuân khi ông dựng lên được mối t́nh éo le
ngang trái giữa một chàng ăn chơi hoang đàng phóng đăng và một lũ ca vát
vô tri vô giác.
“Ấy thế mà đám ca vát tơ kia đă không đến nỗi phụ Nguyễn, người
nhân t́nh bất diệt của lụa mầu. . . . . . . . . . . . . . . . . Ấy
thế mà Nguyễn đă phụ t́nh, ngày nay chàng đă quên, chàng đă ghẻ lạnh với
lũ lụa mầu lại c̣n giam cầm. Trong cái tủ áo kia, những thân tơ óng ả ấy
đă là những phận tù của không biết đến bao giờ”
Đám ca vát vô tri vô giác dưới ng̣i bút linh động của Nguyễn Tuân
đă trở thành một lũ phi tần chứa chan hy vọng được thánh thượng chiếu cố,
lối văn biểu tượng của Nguyễn Tuân ở đây đă được diễn đạt một cách phong
phú mà không ǵ có thể diễn đạt xa hơn được nữa.
“Đám ca vát tỉnh giấc vừa mừng vừa hy vọng như lũ tội nhân cầm cố
đợi phút được đưa từ buồng tối ra chỗ ánh sáng muôn năm. Luồng gió lạnh
tạt từ ngoài vào làm động mấy dây ca vát cọ ḿnh vào nhau. Lũ dải tơ ngả
ngốn lẻ loi, xê xích lại. Lũ phi tần ngh́n xưa kề gần nhau trong thâm viện
rồi x́ xào tâm sự với nhau xem hôm nay dê của Thánh Thượng dừng trước bó
lá dâu pḥng nào th́ cũng hồi hộp đến nhường ấy thôi”
Những người văn nhân thân hữu của Nguyễn Tuân cho rằng lối viết
của ông đă đi trước thời đại quá xa cũng có thể coi là đúng và ngay với cả
thời nay kỹ thuật ấy cũng vẫn có thể coi là mới lạ. Nguyễn Tuân đă lấy
những chiếc ca vát vô tri vô giác để làm biểu tượng cho những kỷ niệm,
những ngày ăn chơi phóng đăng và tuyệt diệu hơn nữa ông đă nhân cách hóa
những vật vô tri vô giác ấy thành những nhân vật có hồn khi so sánh những
chiếc ca vát với những nàng cung nữ.
“Chiếc tủ áo là một cái đề lao xinh xinh, là một thửa lănh cung và
bấy nhiêu ca vát là tất cả số mệnh của những cung nhân bị bỏ rơi, ngày đêm
thầm trộm nhớ đến một khuôn mặt rồng ở xa trên nơi chín bệ. Tiếng đàn ca
thưa nhặt năo nùng của một đô thành hoa lệ, nhiều đêm khô nỏ và thuận
chiều gió về đă lẻn qua kẽ tủ gương mài cạnh và dội vào nơi lănh cung này
của đám ca vát bị thất sủng, bị rẻ rúng, rẻ rúng cho đến tận cái kiếp một
sợi tơ tằm nhuộm thắm”
Thế rồi đến một ngày, Nguyễn chán chường cái đời ăn chơi vô vị
ấy, chàng đi t́m những thức ăn khác, thay đổi món ăn cho ḷng ḿnh, và
cuối cùng Nguyễn mở tủ lấy cái ca vát mầu đen đeo vào cổ để kết thúc cuộc
đời ăn chơi hoang đàng lêu lổng, người ta lấy làm lạ v́ đang không lại
thấy chàng để tang, khi một ông cụ hỏi, th́ chàng đáp.
“Thưa cụ, cháu để tang cháu đấy ạ”
Lấy những cái ca vát làm biểu tượng cho cuộc đời và cho sự kết thúc
cuộc đời, dùng những giải lụa mầu tượng trưng cho những ngày, những giai
đoạn ăn chơi hoang đàng vô vị, nhạt nhẽo và dùng giải lụa đen tượng trưng
cho sự kết thúc cuộc đời thật là một lối văn biểu tượng đầy ư nghĩa không
ǵ có thể diễn tả hơn thế được, chỉ có Nguyễn Tuân mới nghĩ ra được những
ư tưởng độc đáo đi trước thời đại như thế.
CHIẾC ÁO GẤM MƯỢN
Nguyễn mới đi chơi xa về, chàng dở chồng thư, báo ra xem không thấy tin
ǵ mới, không thấy thư có viền đen báo tang, chàng thở dài v́ chưa thấy ai
chết bớt đi. Rồi một thiệp báo hỷ, một anh bạn lấy vợ, một anh bạn hiền
như đất. Cái anh bạn Dực ấy đến mời Nguyễn đi làm phù rể mặc dù chàng đă
sáu đứa con, chàng sẽ mặc áo gấm. Hôm ấy Nguyễn sống một ngày với cái áo
gấm mượn, khăn mượn, áo dài trắng mượn, trông như tên đề lại già. Chàng
say sưa cái vui của bạn lồng trong tâm trạng mới của ḿnh.
Chàng ta chui vào chiếc xe ḥm đi rước dâu, thấy ḷng ḿnh hoan
lạc đi pḥ tá một người bạn đi t́m hạnh phúc trên con đường nhựa Hải Pḥng
và tưởng như ḿnh cũng chụp được cái bóng của hạnh phúc, một giây lát hạnh
phúc, xe dừng trước cổng nhà cô dâu, pháo nổ, cô dâu lên đường về nhà
chồng, con đường về sao mà chóng thế, mọi người về đến cửa nhà Dực vào lúc
đúng ngọ.
Nguyễn vui quá, thấy pháo nổ đ́ đùng, chàng mong cứ được phù rể
như thế này măi, cả phố vui cười thân thiện, bữa tiệc tàn, Nguyễn ra về,
trả lại áo gấm mượn và thấy ḷng ḿnh vui lâng lâng.
Khác với cái không khí bi quan chán chường trong Cái ca Vát Đen,
ở đây Chiếc Áo gấm Mượn lại thể hiện một chút lạc quan yêu đời của chàng
Nguyễn, t́nh cờ Dực một người bạn cũ mời Nguyễn đi làm phù rể mặc dù chàng
đă là một người cha của sáu đưa con, lúc mới vào truyện chàng đang ở tâm
trạng của một kẻ bi quan, mong nhân được thiệp báo tang, mong cho có kẻ
chết bớt đi.
“Ra vẫn chưa có một người quen nào chết bớt đi. Đă sốt ruột chưa?
Nếu bây giờ v́ một phép thần bí ǵ, trong sự sống của loài người, sẽ không
có sự chết chóc, sẽ không có một người nào chết, mỗi người đều cứ lù lù
sống măi ỳ ra đấy, th́ không biết rồi cuộc sống của con người sẽ nặng nhọc
đến bực nào nhỉ? Từ xưa đến giờ ai cũng đều bạc đăi thần chết cả. Đă mấy
người biết cám ơn cái chết”
Thế rồi nhận được thiệp cưới, rồi chú rể Dực mời Nguyễn đi làm phù
rể, chàng thấy ḿnh say sưa với cái vui của bạn lồng trong tâm trạng mới
của ḿnh.
“Một buổi sớm ấy đi pḥ tá một người bạn đang t́m hạnh phúc ở
người đàn bà, trên con đường nhựa Hải Pḥng nhẵn ĺ, Nguyễn ngờ ngợ h́nh
như chính ḿnh cũng vừa thoáng chộp được cái bóng hạnh phúc. Một tí hạnh
phúc sổi th́. Một giây lát hạnh phúc trong hiện tại. . . . khi mà người ta
cảm thấy ḿnh được vui một cách không cần sắp đặt! Nguyễn có cần ǵ nhiều”
Bốn ông phù rể và bốn cô phù dâu đi dài ra như giai nhân tài tử
trong một ngày hội chơi xuân, Nguyễn thấy vui quá xá và chàng lại ước mơ
giá cứ được đi phù rể măi như thế này th́ thích thật.
“Ḷng Nguyễn vui nhộn như người ta đang rước đèn hội Tây ngay
trong bụng ḿnh, chàng cảm thấy được sống là một cái vinh dự hơn là một
cái lụy. Chàng không ngờ ḿnh lại hoan lạc được đến nhường này. Hoan lạc
một cách chí thành riêng với ḿnh chứ không phải là v́ tính cách thù thế
của trường hợp này”
Pháo nổ đ́ đùng, tiệc rượu đang tàn, Nguyễn trở lại cái b́nh lặng
quen thuộc của mỗi ngày.
Đúng như nhận xét của một người bạn đồng nghiệp hay có thể là ư
kiến của chính Nguyễn Tuân, ông đă đi trước thời đại ở lối viết biểu tượng
với những h́nh ảnh sống động và sâu sắc: cái ca vát đen tượng trưng cho sự
kết thúc cuộc đời ăn chơi phù phiếm, chiếc áo gấm mượn tiêu biểu cho chút
hạnh phúc mượn ké của nơi người khác. Một người đàn ông đă có sáu con bỗng
trong một buổi phù dâu đă mượn đỡ cái vui, cái hạnh phúc của người khác
trong khi mặc chiếc áo gấm mượn làm phù rể trong giây lát.
“Hơi men ngà ngà và dư vị ngày vui làm cho Nguyễn đang tưởng đến
bây giờ là bao giờ. Dẫu sao cái vui ké ấy cũng là một giấc mơ bằng vàng
diệp. Nguyễn đă đi sát gần ngay vào cái sung sướng của chung quanh”
Cái Ca Vát Đen, Chiếc Áo Gấm Mượn có ư nghĩa biểu tượng cho
thấy lối viết của Nguyễn Tuân đă đi trước thời đại, h́nh ảnh cái ca vát
đen tượng trưng cho sự kết thúc cuộc đời ăn chơi và chiếc áo gấm mượn thể
hiện một chút hạnh phúc ké mượn của người khác. . cho thấy sáng kiến của
Nguyễn Tuân ngộ nghĩnh và sâu sắc.
Trọng Đạt
(Trích trong cuốn
“Nghệ Thuật Tùy Bút Của Nguyễn Tuân”, sẽ xuất bản trong năm nay)
