Tân Cảng nằm dưới chân cầu xa lộ Biên Hòa đã từng một thời náo nhiệt. Người Mỹ đổ quân ào ạt vào VN ở thời điểm chiến tranh ác liệt nhất cần một giang cảng chiến lược. Cảng cũ Sài gòn xây dựng từ thời Pháp thuộc quá nhỏ, lại ở sát trung tâm thành phố, không đáp ứng được những nhu cầu tiếp liệu quân sự trong bối cảnh một cuộc chiến tranh hiện đại phối hợp hải lục không quân. Cho nên Tân Cảng được gấp rút xây dựng thành một hậu cứ tiếp liệu và lâm thời nối một đầu cầu đổ những lực lượng phản ứng nhanh vào Sài Gòn và khu vực phía nam của Việt nam Cộng hòa trong những trường hợp khẩn cấp. Các thiết bị chiến tranh tiếp liệu cho quân đội Mỹ tham chiến ở VN sẽ qua đây để chuyển về căn cứ Long Bình không xa mấy. Tân Cảng làm mọc lên một thành phố vệ tinh ở xa lộ có sức sống ồn ào náo nhiệt chụp giựt nhất trong thời kỳ chiến tranh.

        Người Mỹ ra đi mang theo hết của cải giàu có và những đồng đô la thơm mùi giấy quí. Tân Cảng ngũ vùi ghẻ lạnh. Những dãy nhà kho có sức chứa và trang bị hiện đại nhất bị bỏ hoang phế cho chuột làm ổ, bị gở phá từ từ cho những nhu cầu săn nhặt vật liệu xây dựng. Phố xá Tân Cảng quay mặt lại với đời sống đang tuột dốc.

        Trái với ngày xưa người Sài gòn đổ về đây kiếm lợi tức trên đồ dùng, máy móc, đồng hồ, thực phẩm, thuốc lá Mỹ… người Tân Cảng hôm nay phải lặn lội về tận thành phố đã đổi tên, luồn sâu vào những điểm hẹn bán đi từng chút gia sản, những món vật dụng tích lũy từ một thời huy hoàng đã mất để kiếm cái sống hàng ngày.

        Ðoàn xe chuyển tù nối đuôi nhau đổ dọc “quai”, nơi một con tàu biển đã lù lù neo sẵn tự bao giờ. Một hàng rào áo vàng võ trang tận răng quây kín khu vực tập kết. Tù được lệnh xuống xe. Còng được tháo ra cho tù ngồi xếp hàng đợi lệnh. Gió đêm trên sông Sài gòn lành lạnh.

       Tuân đưa tay gài nút cổ áo mắt lơ đảng quay về hướng thành phố. Có chút ánh đèn leo lét từ khách sạn Caravelle, cao ốc Tự do hay Trung tâm tiết kiệm quân đội 12 tầng mới xây xong ở đại lộ Nguyễn Huệ. Một chút kỷ niệm quá thời chợt lóe lên. Cũng leo lét nhạt nhòa như ánh đèn yếu ớt buồn thảm của cuộc sống hôm nay.

        Ðôi mắt anh dõi theo một vòng chân trời tìm phương hướng căn nhà cũ nay thanh bạch, trống rỗng vì đồ đạc trang bị đã bị tịch thu hết ở căn nhà công xá. Nơi đó bé Long và Quỳnh cứ nhắc tên anh hàng đêm, khắc khoải chờ nơi anh một chút che chở cho sự run rẩy bé mọn trước những ánh mắt thù địch xa lạ, những thói quen mới rất đổi lạ lùng và đời sống khó khăn đang tăng tốc. Chắc chắn sự có mặt của anh sẽ lấp bớt khoảng trống mênh mông, để cứu vãn sự tan vỡ có thể tới bất kỳ lúc nào, và cũng để bảo đảm hạnh phúc gia đình như mong ước của chúng. Những vấn đề ấy của người lớn trẻ con thời đại đau thương này đã hiểu khá thấu đáo.

        Thằng bé Long chưa lên bảy tuổi trong lần thăm nuôi cuối cùng ở Thủ Ðức đã từ giả anh bằng một câu nói khủng khiếp bên tai :

        - Ba ạ, có lẽ con phải xa Ba lâu lắm. Mẹ nói với bạn bè là Ba sẽ đi Bắc. Ba ráng chịu đựng để có ngày về lại với con và em Quỳnh.

        Nước mắt ràn rụa, nó vùi khuôn mặt không còn bầu bỉnh nữa vào khuôn mặt khô héo của anh.

        Những giọt nước mắt và tiếng nói thơ ngây của con hòa với những giọt nước mắt mặn chát cay đắng của anh:

        - Ừ, Ba sẽ luôn cố gắng, để có ngày về lại với các con!

        Một cán bộ vệ binh phá bỉnh giấc mơ của Tuân : “Ðếm số từ trái qua phải ! Nhanh lên”

        Bạn bè chung quanh vội vả : “Một…hai…ba…bốn…”.

        Tuân chùi vội nước mắt sực tĩnh : … “hai mươi”

        “Ðứng dậy ! Lên tàu !”

        Toán tội đồ chuyển động chẩm rải như một con lươn thúc thủ đã bị đập giản xương sống, cứ phải bò dần lại cái chết, không còn phương cách gì cưỡng chống nổi dưới cái cái nhìn thôi miên của loài rắn chúa. Ðó là sự thúc thủ tự nguyện của kẻ bị bóc hết sức sống, chỉ còn một con đường dâng hiến, tự động nộp mình.

        Con tàu biển mang tên Sông Hương khá lớn, có đến ba cần trục, bốn hầm tàu. Hình như nó là chiếc tàu viễn dương Trường Giang hay Trường Sanh của miền Nam cũ. Từ miền Bắc xã hội chủ nghĩa nó mang vào Nam những bao xi măng có lẽ để xây thêm nhà tù, anh nghĩ thế. Vì những cơ sở hạ tầng của miền Nam cũ rất khang trang, đầy đủ. Hơn nữa vào thời điểm này chính quyền mới chưa thể nghĩ đến những nhu cầu xây dựng, an sinh.

       Hầm chính khoảng hai mươi mét chiều ngang trên bốn mươi mét chiều dài chứa ngót cả ngàn tội đồ. Những chiếc bạt nhà binh to lớn được trải lên sàn tàu làm chổ nằm cho tù. Nơi góc hầm một chiếc hố xí cấp tốc dựng nên.

        Có thể nói chiếc hố xí trong lòng con tàu biển lưu đày này là một phát kiến lạ lùng. Hai nửa thùng phuy xăng lót bọc nylon bên trong được kê sát cạnh nhau làm hai hố tiêu. Một khung gổ đóng vội vã bằng những khúc cây dẹp khoảng một tấc bề dày làm chổ ngồi cho người đi đại tiện choàng phủ sát cạnh hai nửa thùng phuy. Cứ thế người đi cầu có thể ngồi vắt vẻo trên hai cạnh ngang của khung gổ. Ðít ở trên miệng phuy. Chân lấy thế tựa vào thành phuy để giữ thăng bằng. Cầu lộ thiên hoàn toàn, không cần phải che màn làm gì cho mất công tốn của, lại khó kiểm soát. Nói về phương diện tiện lợi thì phát minh này có thể giải quyết một lúc đến bốn tội đồ đâu lưng vào nhau mà xã xú uế; hoặc cả sáu người có thể đi tiểu tiện cùng một lúc, từ bốn hướng khác nhau.

        Tù lưu đày được học một bài học thấm thía đầu tiên về sự ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa trong việc giải quyết những nhu cầu thiết thân nhất của con người trong hòan cảnh chẳng đặng đừng. Thoạt tiên ai cũng ngại ngùng không dám làm chuyện hổ ngươi giữa thanh thiên bạch nhật, phải chờ đến đêm tối dưới ánh điện mờ khi mọi người đã ngủ yên, cho đỡ xốn xang. Qua một đêm mùi khăm khẳm đã chớm thấy, ngày thứ hai nồng nặc, ngày thứ ba nhức điên cả đầu…Cho nên có những kẻ nhát gan đành cam chịu bế môn tỏa cảng. Hậu môn đành đóng chặt lại nổi niềm. Con chim tắt tiếng bầu tâm sự. Năm ngày sau tới bến ít nhất cũng đã có bốn trường hợp bí tiểu cấp cứu trầm trọng được đưa lên bệnh viện Hải phòng.

        Cái hố xí lạ kỳ này cũng là chiếc bẩy cho những ai thiếu cẩn trọng. Một người bạn tù cùng phòng ở Thủ Ðức cũ, cựu Trung tá Tâm lý chiến, đã ơ hờ té vào thùng phân dơ. Cũng may miệng thùng phuy nhỏ nên chỉ một tay và một phần vai dính chất dơ. Anh đành phải hy sinh phần nước ăn uống của mình và của bạn bè phụ thêm để chùi rửa. Nhưng mùi phân thúi lâu ngày không ngớt nồng nàn. Tự trọng, anh ta đành xách gói tách ra, đến nằm riêng bên cạnh hố tiêu cho đến ngày lên bến.

        Hầm tàu chuyên chở hai thứ nguyên vật liệu mủi nhọn của miền Bắc là than đá và xi măng. Có thể thủy thủ của tàu cũng có quét dọn, nhưng bụi than và xi măng cứ tung mù lên trong cảnh chen chúc của tù phát vảng. Áo quần và mặt mủi họ trở thành nhem nhuốt.

        Ăn uống thì mì gói làm chuẩn. Cứ đến bữa, những thùng mì từ trên boong được câu xuống. Trưởng hầm tù đến nhận, chia cho tổ trưởng các nhóm. Tiêu chuẩn hai gói mỗi đầu người. Nước sôi đựng trong can nhựa đến nơi chỉ còn âm ấm mỗi người được nửa gô vừa ngâm mì vừa uống. Năm ngày lênh đênh trên biển cọng cả thảy được mười gói mì. Một tài sản lớn. Vì đa số anh em say sóng vật vờ không ăn uống gì được nên khi lên bến nhiều người còn nguyên cả mười. Nguồn thực phẩm này trở thành qúi giá cho những ngày tù tội sắp tới trên đất Bắc.

        Mọi sự sinh hoạt của tù đi đày diễn ra trong bóng tối mờ mờ địa ngục của hầm tàu. Nóc hầm thỉnh thoảng được hé ra để câu phân lên đổ xuống biển, xong nhận lại thức ăn, nước uống. Thỉnh thoảng nó cũng được kéo rộng ra cho không khí lọt xuống, mang những tia hồng ngoại diệt bớt vi trùng lúc nhúc đầy trong khoang. Những lúc hiếm hoi đó người say sóng ói li bì đã cố ngửng đầu lên hít lấy chút không khí trong lòng của biển cả. Thỉnh thoảng những ngọn sóng lớn dập vào thành tàu, hắt những những tia nước biển xuống khoang đem theo cái mát lạnh của trời nước tự do là thứ báu vật ngoài tầm với của đám tội đồ đang ngụp lặn trong đáy địa ngục.

        Và cứ nhìn bóng nắng xiêng đổ xuống hầm tàu người ít kiến thức đi biển nhất cũng biết là tàu đang trực chỉ hướng Bắc. Ðêm thứ năm có cảm giác như tàu neo lại không đi nữa. Một trong hai người tù được biệt phái lên quét dọn trên boong bị đuổi trở lại hầm tàu nói hình như tàu đang neo trong vịnh Cát Bà, vì khung cảnh lạ lắm. Ðến sáng tàu nhổ neo đi tiếp, êm đềm không còn lắc lư nhiều nữa. Người tù giúp việc còn lại trên boong hết nhiệm vụ đeo dây xuống hầm cho biết đã nhìn thấy những cánh buồm nâu trên sông Bạch Ðằng.

        Hướng đến chắc chắn là cảng Hải Phòng. Mọi người kết luận như thế để yên tâm về chốn lưu đày sắp đến của mình. Không còn ảo tưởng Phú Quốc, Côn Sơn, cũng không còn hy vọng hảo về Nha Trang, Ðà Nẵng, hoặc cùng lắm là Cẩm Thủy - Nghệ An. Không, tù lưu đày miền Nam đang ở cảng lớn trung tâm của miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

* * *

        Ðúng thế, khoảng 8 giờ sáng tàu cập bến Hải Phòng.

        Tù phờ phạc gom góp hành trang rách mướp, đổ bến, chấp nhận thân phận. Từng tốp tù được lệnh lên bờ. Một cảng mới xây dựng giữa một vùng hoang vu. Xa xa về phía dưới là bến Sáu Kho.

        Một dãy xe ca dân sự đậu trên bến. Có cả trung đội công an áo vàng võ trang AK và chó săn chào đón người miền Nam. Không ai bảo ai, mọi người thủ thế, lấy tay che đầu chờ đợi trận mưa đá thù hận “đả đảo Mỹ ngụy” như tin đồn. Nhưng không. Tất cả đều im lặng. Dưới hồ nước màu đất đỏ quạch mới đào dựng cảng, một bà mẹ miền Bắc già lắm, dễ chừng cũng ngót bảy mươi, quấn chiếc váy truyền thống rách bươm đang còng lưng mò những con ốc trong lòng hồ mới đào !

        Một sự thương cảm dào dạt dâng lên. Tuân bỗng quên thân phận cùng mạt của mình, rũ lòng thương vay một bà mẹ già miền Bắc so ra còn lớn tuổi hơn mẹ anh, đang còng lưng kiếm một hai con ốc hiếm hoi mà sống qua ngày. Cái sống ấy có phải là cuộc sống bình thường? Khi miền Bắc xã hội chủ nghĩa dành tất cả nổ lực cho chiến tranh do chính mình phát động, nhằm phục vụ dòng thác cách mạng vô sản thế giới nhân danh cuộc sống no ấm và hạnh phúc của con người ?

        Cũng màn cũ. Tù sắp hàng đôi trên bến, cứ hai người tiến lên nhận chung một chiếc còng, bước lên xe ca. Tuân cùng Hữu, người bạn mới quen chung số phận một chiếc còng ngồi sát băng ghế sau lưng tài xế. Anh ta mặc đồ dân sự, có tí râu mép bắt chước kiểu giới tài xế xe đò trong Nam, mắt đeo một gọng kính Rayban mà vì mắt mờ tỏ Tuân chẳng phân biệt được thật giả.

        Anh ta nở một nụ cười thân thiện chào bọn Tuân, nói nhỏ :

        - Xe tôi được trưng dụng để đưa các anh về trại…

        Rồi anh ta thấp giọng hơn :

        - Khoảng mươi, mười lăm tiếng đường trường đấy nhé.

        Ðoàn xe rồ máy. Tuân nhìn quanh, không còn thấy những người quen như Thanh, bạn đồng khóa Phó tỉnh Vĩnh Long, như Đại tá Phan Tỉnh trưởng Khánh Hòa, như Ðức cha nổi tiếng cháu cựu Tổng thống Diệm mà anh đã trông thấy trên bến Tân Cảng Sài gòn. Anh chợt hiểu là hơn hai ngàn tù ra Bắc chuyến này đã được phân bổ đi nhiều trại khác nhau.

        Không hiểu sao Tuân có cảm giác những người công an vũ trang của miền Bắc có vẻ hiền và cảm thông hơn đám công an mà anh đã tiếp xúc trước đây. Họ ăn nói nhỏ nhẹ, không nạt nộ chửi thề thô tục. Một màn kịch để đánh một đòn cân não về tính ưu việt của miền Bắc XHCN thần thánh so với miền Nam “dưới gót giày Mỷ ngụy ?” Hay để ru ngũ những kẻ tội đồ ngoan ngoản đi vào đất chết như như kiểu bọn Ðức quốc xã đã dối gạt những người Do thái đưa vào lò thiêu ?

        Tặng vật đầu tiên của miền Bắc là một cái bánh chưng lớn cho hai người chung còng. Và để tỏ ra xứng với sự hào sảng hiếm hoi của miền Bắc, tù đi đày miền Nam cũng lịch sự, từ tốn không kém. Nếu nói có sợi dây thân ái nào trên đời trói buộc hai cuộc đời bất hạnh thì phải nói là của những người phát vảng chung còng hôm ấy. Một người chột bụng bất chợt, xin đi cầu, người kia phải đi theo, ngồi chờ bên cạnh. Một người nhấc tay lên đập muổi, kẻ chung còng đánh thót giật mình. Và chiếc bánh chưng đã được hai cánh tay còn lại của hai thân thể khác nhau cùng hiệp sức bóc lá để xắn làm đôi một cách êm đềm, nhường nhịn, không tranh cải.

        Những trái cam ngọt lịm cũng đã được phân phát cho tù bồi dưỡng trên đoạn đường dài thăm thẳm. Phải công nhận là cam Bố Hạ ngọt và thơm tuyệt. Anh công an vũ trang miền Bắc nở một nụ cười hảnh diện về sản vật quí của quê hương anh khi nghe những người tù Nam hít hà khen ngon.

        Giữa lòng miền Bắc xã hội chủ nghĩa họ chẳng sợ tù trốn. nên hai anh cán bộ ngồi băng sau gác súng lim dim thay nhau ngủ. Tù có nhu cầu gì chỉ cần la lớn “thưa cán bộ” là họ đến ngay. Tuân có cái cảm giác nực cười là những người canh tù trong hoàn cảnh này bổng trở thành những chiêu đãi viên trên những tuyến xe đường dài miền Nam cũ, trong vai tuồng sắm khá đạt của một màn trình diễn xã hội chủ nghĩa. Dù sao thì tù miền Nam cũng được sống những giờ phút tương đối thoải mái trên đoạn đường lưu đày.

        Rời cảng, xe xuyên ngang một góc phố Hải Phòng. Một khu vực kiến trúc kiểu Tây với màu vôi thổ hoàng đã ố thành xám xịt. Anh bạn ngồi băng sau Tuân là một đại úy cảnh sát ngoài bốn mươi gốc người Hải phòng di cư buột miệng “Phố Khách” Anh giải thích đó là khu thương mãi sầm uất ngày trước của người Hoa. Nhưng bây giờ đã trở thành vắng lặng, không còn chỉ dấu gì của một khu buôn bán náo nhiệt nữa. Chỉ có màu sơn vẫn vậy, từ năm 54 đến giờ có thể chưa hề được sơn phết lại một lần.

        Anh ta trầm tư hẳn, những kỷ niệm trẻ thơ của thành phố quê hương anh đang sống dậy trong một nổi niềm thương cảm về sự khó nghèo hiện tại, với màu sơn ngả màu bạc thếch và vẻ ngoài loang lổ ? Khu phố buồn hiu hắt. Cái xác xơ nghèo khó không che dấu nổi trên từng mái nhà, từng khuôn mặt, trên từng tấm lưng còng nặng gò trên chiếc xe đạp lọc cọc.

        Xe vào lộ Hải Phòng - Hà Nội, trục giao thông quan trọng nhất miền Bắc, nhưng chật hẹp không hơn gì một tỉnh lộ trong Nam, ổ gà loang lổ khắp nơi. Xe qua Hải Dương giờ tan tầm làm việc. Cả một thành phố xe đạp lổn nhổn. Xe đạp đi chen với bộ hành giữa đường phố, biểu tượng cho nền văn minh miền Bắc xã hội chủ nghĩa.

        Xe rẽ qua Phủ Lý đi Việt Trì nơi hai nhánh sông Hồng gặp nhau. Có lẽ đây là nơi duy nhất của miền Bắc được thấy những căn nhà mới bằng vật liệu nhẹ, sơn phết những màu sắc sặc sỡ chói chang. Thì ra đây là khu nhà ở cho các chuyên viên của các nước xã hội chủ nghĩa Ðông Âu và Thụy Ðiển đang giúp miền Bắc xây dựng công nghiệp tiêu dùng. Anh tài xế nói nhỏ chỉ ở khu vực người Thụy Ðiển dân chúng và cả gái đĩ tụ tập lại trao đổi mua bán, vì người Bắc Âu xài sộp hơn cả ngàn lần so với các chuyên viên Liên sô hoặc Ðông Âu.

        Ði xuyên qua lòng miền Bắc mới thấy cái nghèo khó hốc hác trên những xóm làng xơ xác tiêu điều. Trên những mái ngói loang lổ đã nhiều đời. Trên những tấm tranh, tấm lá che lều. Trên áo quần rách bươm của cư dân. Trên những khuôn mặt lọ lem dơ bẩn xanh xao của những em bé… Sự thật đã phơi bày hết cả ở bề mặt của nó, chẳng thể nào che đậy được.

        Xe qua Phú Thọ đến Yên Bái thì dừng lại lấy xăng. Khoảng 6 giờ chiều. Người tài xế nhân lúc chộn rộn nói bâng quơ “Mới chỉ non nửa đoạn đường”.

        Yên Bái. Cái địa danh huyền hoặc của Quốc Dân đảng với lảnh tụ huyền thoại Nguyễn Thái Học cùng Cô Giang, Cô Bắc, Xứ Nhu đã là niềm rung động kiêu hãnh của những người quốc gia trong công cuộc tranh đấu giành độc lập. Cho nên nó trở thành một nơi chốn thiêng liêng của chiến khu mịt mờ rừng núi, cao lồng lộng trong ý thức hy sinh dâng hiến cho Tổ quốc. Xa vời vợi trong màn khói của lịch sử tranh đấu cận đại.

        Ðến Yên Bái mà chỉ mới non nửa đoạn đường thì số phận của mình sẽ ở mãi tận đâu ? Câu hỏi đó không ngớt ám ảnh tâm hồn bọn Tuân. Ðiểm đến, chốn chung thân có thể nào ở tận đâu bên Trung quốc ? Có thể lắm vì đoạn đường lưu đày cứ lên mãi, lên mãi để đi dần vào sạn đạo.

        Ðoạn đường tù ngoài khung cảnh đổi thay liền liền còn những màn kịch lớp lang cho người đi đày thức tĩnh với thực tại. Xe qua khỏi thị xã Yên Bái một đổi, nơi chổ tránh của một đoạn rẽ hẹp bỗng xuất hiện hai chiếc molotova không mui chở công nhân đi làm về dừng lại. Họ chận đoàn xe chuyển tù phóng xuống đường lượm đá liệng lên, miệng la những khẩu hiệu khuôn sáo “đánh cho Mỷ cút, Ngụy nhào” “đánh cho chết bọn Ngụy quân, Ngụy quyền có nợ máu với Cách mạng với nhân dân” “Miền Bắc xã hội chủ nghĩa muôn năm…” Vân vân và vân vân…

        Màn kịch chào đón tù miền Nam đã chờ đợi từ lúc đặt chân lên bến cảng xã hội chủ nghĩa bây giờ mới xảy ra. Nhưng không ngờ nó thô thiển, giả dối như vậy. Thiệt hại không đáng kể. Có lẽ xe cộ cũng hư hại chút đỉnh vì trầy sơn, một hai tấm kính bể. Nhưng tù an toàn chẳng có ai sây sướt gì cả, vì những người công nhân chỉ liệng đá qua loa chiếu lệ. Bổn phận làm xong, họ trèo lên xe nhìn nhau và nhìn tù Nam tủm tỉm cười.

        Ðêm tối xuống dần và đoàn xe vẫn ỳ ạch leo dốc. Cảnh rừng núi Việt Bắc thâm u như một thế giới tiền sử. Nhà cửa vắng thưa dần trả không gian lại cho rừng và núi trùng điệp.

        Con đường thu hẹp lại, quanh co như con rắn dài kiệt sức vẫn cố ngững đầu leo dốc. Ánh trăng suông trải lành lạnh trên màu sương đục. Cảnh vật trở thành lung linh như không hiện thực. Mệt mỏi quá Tuân thiếp đi. Cho đến một lúc nào đó, khi mảnh trăng non đã lặn khuất từ hồi nào sau dãy núi mù mịt bất tận nơi đường chân trời anh mới tỉnh giấc. Cái lạnh bên ngoài thấm vào da thịt. Anh lần mò mở xách lấy chiếc drap mỏng quấn lên người. Chiếc xe thở phì phò leo dốc trong thinh lặng chung quanh. Chỉ có tiếng thú rừng bị kinh động giấc ngủ chạy soàn soạt trong lá cỏ, bụi bờ. Hết con dốc đứng xe ôm vòng một sườn đèo quanh co nhìn xuống chỉ thấy một màu đen vô tận.

        Cảnh đêm sâu trong lòng chiếc xe đưa mình về một định mệnh chưa biết được làm Tuân xao xuyến, bồn chồn, khó chịu. Màn đêm dày đặc quá. Sương xuống lảng đảng trên rừng hoang tạo một cảm giác chơi vơi, nhạt nhòa, nhức buốt cả tâm hồn. Tuân nhắm mắt lại cố dỗ giấc ngủ xua đi những ý nghĩ mông lung không thành hình, không tâp trung được vào một chủ điểm nào.

        Ðoàn xe đổ đèo từ hồi nào anh không rõ. Mở mắt ra anh có cảm giác đang đi trong thung lũng. Chiếc xe chuyển số chạy nhẹ nhàng, êm ái hơn. Bỗng có bóng đèn pin chớp lòe và tiếng gọi nhau ơi ới. Một con đường đất đỏ quang đảng rộng hơn dẫn lối vào một chiếc vòm cổng xây cao có ánh đèn điện.

        Ðoàn xe tiến vào khoảng đất trống, dừng lại tắt máy. Tù được lệnh xuống xe sắp hàng. Tuân nhận ra mình đang ngồi trên một sân banh, dưới trũng. Vài dãy trại nổi mù mờ trên mấy lưng đồi thấp bao quanh.

        Trời nhạt nhòa không có lấy ánh một vì sao. Sương xuống đẩm ướt vai áo, thấm lạnh. Tiếng một người đàn ông trung niên có dáng chỉ huy chạy lăng xăng thét mấy người công an hộ tống mau mở còng cho anh em nghỉ ngơi. Người ngồi bên cạnh Tuân rút đồng hồ ra xem. Ðúng hai giờ sáng.

        Hai giờ sáng của một ngày không còn nhớ nổi là ngày thứ mấy của đời tù, giữa một vùng đất mịt mù đâu đó ở tận cùng Việt Bắc là một thời điểm không còn là của cuộc sống nữa. Không hiểu sao Tuân cứ mơ hồ rằng mình đi lạc vào một thế giới khác có những ánh đèn như ma trơi, có những con người lăng xăng như quỉ âm hồn tiếp dẫn những tội đồ. Cái lạnh và màn sương dày đặc giữa đêm dâng lên nổi lạnh lẻo âm hàn lấn át phần dương khí của ý chí con người, làm cho nó mềm nhủn, tiêu cực, thụ động, trong một thân xác rũ liệt như một xác chết.

        Ðoàn tù phát vảng được gọi tên, phân toán về nhận nhà mới theo các cán bộ phụ trách tẻ ra các ngả đồi. Một bức tường thấp khoảng hai mét quây kín nhà trại bên trong. Chiếc cổng mở ra cho thấy một căn nhà gạch gọn gàng có ánh điện. Các bạn nhanh chân vào trước đứng sững lại, thối lui.

        Người cán bộ hướng dẫn cười to:

        - Nhà của các anh đấy. Vào nhận chổ đi. Ðừng ngại!

        Tuân cũng ngở ngàng hết một giây. Vì nhà ngủ hai tầng, giường ngủ đóng bằng ván cây bào nhẳn rất lịch sự. Mọi chổ nằm đều trải chiếu mới, phủ chăn bông. Một chiếc mền đỏ cũng mới tinh xếp ngay ngắn trên đầu, bên cạnh một áo mayo ngắn tay, một quần đùi, một khăn mặt, một ống kem và bàn chải đánh răng.

        Có tiếng la lớn của cán bộ ngoài sân:

        - Các anh tranh thủ ra bể nước rữa mặt xong vào nhà ăn dùng chè lót lòng trước khi đi ngủ. Cứ 5 người nhận một bàn. Ăn xong chén bát để nguyên, mai sẽ tính. Ba giờ rưởi sáng rồi. Các anh tranh thủ đi ngủ lấy sức. Ngày mai ta làm việc tiếp !

        Nồi chè nếp nấu thật ngon. Nhưng Tuân cắn phải một cục sạn, rồi hai cục. Các bạn khác cũng thế. Anh bỏ dở chén chè đang ăn, lấy nước súc miệng qua loa rồi về nhà ngủ. Bác Thẩm, Chánh án Tòa Hòa giải rộng quyền Sài gòn cũ đã về trước anh.

        Trời trở lạnh, anh lôi chiếc chăn bông chui vào cố dỗ giấc ngủ. Nhưng anh lại mở mắt ra. Một hàng chữ nhỏ viết bằng bút bic trên cây đà đở sàn đập vào mắt. Anh nhỏm dậy nhướng mắt đọc trong ánh điện mờ: “Ðoàn Alpha. Ðã bao nhiêu ngày ? 16/02/76”

        Anh khều bác Thẩm nằm bên cạnh, chỉ cho bác xem giòng chữ nhỏ.

        Bác gật gù nói :

        - Nếu tôi không lầm thì ta đang ở Phố Lu, Lào Cai ! Ngày xưa còn trai trẻ làm thầy giáo tôi đã dạy học ở nơi này. Dọc đường quan sát địa thế tôi thấy cảnh cũ không khác mấy.

        Lời xác nhận của bác Thẩm như một gáo nước lạnh dội lên đầu anh một sự thật cho đến giờ này vẫn còn mơ màng.

        Tuân buột miệng :

        - Lào Cai, biên giới Việt - Hoa hở Bác ?

        - Ðúng, đường biên giới không xa đây bao lăm ! Thôi nằm xuống ngủ đi để lấy sức cho ngày mai...

         Lê Minh Văn