Mặc dù có nhiều dư luận cho rằng Thạch Lam chỉ là nhà văn viết truyện ngắn và chỉ thành công ở lãnh vực này, nhưng ở đây Ngày Mới, cuốn truyện dài duy nhất của ông, một trong những tác phẩm đầu tay của ông, có thể coi là thành công, giá trị vì nay ở Hải ngoại người ta đã cho tái bản và đã bán hết, trong nước nhà xuất bản Văn Nghệ Sài Gòn cũng mới cho in lại cách đây mấy năm. Hẳn là người ta đánh giá Ngày Mới là tác phẩm giá trị nên mới cho tái bản cả hai nơi. Cốt truyện có vẻ thầm lặng, nhạt nhẽo không sôi nổi như Ðọan Tuyệt, Nửa Chừng Xuân, Lạnh Lùng… song chúng tôi đọc rất say mê vì như cảm thấy được hòa mình vào khung cảnh thôn trang mộc mạc , vào tâm trạng của các nhân vật mà Thạch Lam mô tả phân tích một cách hiện thực .

       Các nhà phê bình nhìn nhận Thạch Lam có những nét kín đáo, điềm tĩnh, ý nhị. Thật vậy, mặc dù truyện của ông không được đậm đà cho lắm song nội dung lại không bị vấp vào tình trạng giả tạo, gượng ép nhiều kịch tính như Ðoạn Tuyệt, Nửa Chừng Xuân.  Ngày Mới đã diễn tả một cách chân thực xã hội miền Bắc nước ta, từ cảnh sinh hoạt gia đình giầu có thành thị đến lớp người nghèo khổ nơi thôn trang, tâm tình, ý nghĩ  của họ rất thực  y như trong các phim xã hội hiện thực của người Ý vậy.

        Truyện một anh chàng bỏ lỡ cơ hội đã từ chối một đám giầu (cô Hảo) để lấy một cô gái nghèo (Trinh) mà anh yêu thương bằng một mối tình thanh cao lý tưởng . Và rồi khi chung sống với nhau đụng phải thực tế phũ phàng, lâm vào tình trạng nghèo khổ, anh lại đâm hối tiếc đã không lấy cô gái giầu đi lấy một cô gái nghèo để bây giờ bế tắc lâm vào cảnh bần cùng túng thiếu. Anh chàng cáu giận với vợ luôn sau hối hận thương yêu vợ và tìm lại được hạnh phúc gia đình. Cốt truyện ở đây chỉ là một cái khung để Thạch Lam mô tả các giai cấp xã hội với những cảnh cùng khổ, cảnh giầu sang bằng những nét chân thực nhất.

        Xin sơ lược truyện.

        Trường thi đỗ bằng thành chung, Xuân anh chàng đỗ thành chung trước đây ba năm, đi làm nuôi vợ con, mẹ và hai em, nhưng Xuân ăn chơi phóng đãng.

        Bà Hai bạn của mẹ Trường (bà Phán) là người giâu có, trưởng giả, đã kết thân với mẹ Trường từ lâu, có ý gả cô Hảo cho chàng. Hảo cũng được Tiến để ý tới, Tiến sắp ra tham biện, học cao hơn Trường. 

         Xuân, anh chàng trước đây chịu khó học, thi đỗ đi làm giúp đỡ gia đình nhưng rồi bạn bè rủ rê bước vào xã hội ăn chơi, bỏ bê gia đình, không giúp đỡ cha mẹ và các em như trước.

        Bà Nhì, bạn láng giềng mẹ Trường từ hồi còn ở nhà quê nhờ Trường dạy kèm con bà ở quê nhà. Bà Nhì nghèo khổ buôn bán tần tảo nuôi hai con, một trai một gái (Trinh), chồng bị tử hình từ lâu (làm chính trị). Trường về quê nghỉ hè tại nhà bà Nhì, chàng say sưa hoà mình với cảnh thanh tịnh ở thôn quê.

       Trường yêu mến Trinh bằng một mối tình ngây thơ trong sạch. Kỳ nghỉ hè đã hết, Trường phải trở lên tỉnh học, tối hôm trước khi lên đường, chàng và Trinh ngồi cùng nhau tâm tình dưới ánh trăng. Trở lên Hà Nội, chàng vẫn nhớ hình ảnh của mảnh vườn và cô thiếu nữ ngây thơ trong trắng. Chàng sung sướng với hạnh phúc ban đầu.

       Bà Phán, mẹ Trường cho chàng biết bà và bà Hai đã bàn về việc kết hôn giữa chàng và Hảo, Bà Phán mơ ước cái đám này từ lâu, cô Hảo xinh đẹp, nết na, đảm đang, gia đình giầu có…  bà tin chắc Trường sẽ chấp nhận, nhưng trái với điều bà mong ước, chàng ta lại hững hờ vì trót yêu Trinh, cô gái quê chân thật ở làng xưa.

        Thế rồi cô Hảo lấy chồng, lấy ông tham biện Tiến, mẹ chàng, gia đình chàng đều tiếc cho chàng. Một năm sau Trường lấy Trinh làm vợ, gia đình phản đối ngấm ngầm.

        Chàng đem vợ ở riêng, bỏ học đi làm, tìm được việc nhỏ lương ít, vợ chồng lâm vào cảnh nghèo túng. Trường lại đâm mơ ước cảnh giầu sang. Cái kỷ niệm đêm trăng sáng tình tứ thanh cao nay đã qua, trước mắt là thực tế phũ phàng.

        Vợ chồng cô Tâm con bác Cả ở An Lâm lên chơi, họ giầu có, khoe của. Trường tự nhiên lại thèm cái địa vị của họ và chán nản ê chề cảnh nghèo túng hiện tại của mình.

        Trường lúc này cáu gắt với vợ luôn  luôn, chàng nghĩ vì lấy nàng  (Trinh) mà nay phải khổ. Nhà bà Phán, mẹ Trường hay sảy ra cãi cọ. Xuân anh Trường chỉ đưa tiền lương cho mẹ mấy chục bạc còn giữ xài riêng, bà Phán càng thiếu hụt, mẹ con cãi cọ, Trường cũng túng, lại mượn mấy đồng không được lủi thủi ra về.

         Chàng hối hận đã không lấy cô Hảo để mình được sung sướng, mẹ được vui lòng. Chàng đi qua tiệm khiêu vũ, nhìn những chiếc ô tô mới chàng thèm thuồng cảnh giầu sang, về nhà chàng cáu với vợ, Trinh ôm mặt khóc tủi thân, chàng nghĩ vì nàng mà mình khổ.

         Rồi đến một ngày chàng lại hối hận vì mình ác với vợ quá, nhớ lại những ngày nàng còn là cô gái chất phác ngây thơ ở An Lâm. Chàng giận vợ, bỏ đi ăn chơi với bạn bè sau chỉ thấy chua chát cuộc đời.

        Trường đến chơi Quang, một người bạn cũ nay giầu có, chàng thấy những cái xấu xa của người giầu và không còn ham muốn sự giầu sang như trước. Chàng về nhà, bà Nhì mẹ vợ lên chơi, Trường vui vẻ với bà Nhì, lòng chàng êm ả, Trường lại yêu mến Trinh như cô gái thuở nào. Chàng đã tìm thấy hạnh phúc, những ngày băn khoăn ám ảnh đã qua, một cuộc đời mới chờ đón chàng.

        Cốt truyện không được đậm đà cho lắm nhưng cũng có khả năng lôi cuốn nhờ lối hành văn giản dị, trau chuốt, dịu dàng, nhờ sự diễn tả sâu sắc tâm tình con người hoặc phong cảnh thiên nhiên  thi vị và nhất là sự chân thực. Diễn biến của truyện không bi thảm, sống động, nhiều kịch tính như Nửa Chừng Xuân, Ðoạn Tuyệt…  song Ngày Mới cho thấy nghệ thuật tả tình cảm, tâm lý con người của Thạch Lam sâu sắc, ý nhị. Toàn bộ truyện cho thấy cái biên giới thật là tàn nhẫn giữa mơ mộng viển vông không tưởng và thực tế phũ phàngcủa nhân vật điển hình là Trường . Ở cái tuổi mộng mơ, chàng chỉ biết yêu, biết ái tình là cái cao quí nhất trên đời nên đã từ chối lấy một cô gái xinh đẹp nhà giầu, đảm đang để kềt hôn với một cô gái nghèo, người yêu lý  tưởng của chàng .

       Trường phải bỏ học đi làm nuôi vợ con, lương thấp, gia đình ngày càng lâm vào cảnh bần hàn túng thiếu, nay thực tế phũ phàng đã cho chàng thấy mối tình thanh cao lý tưởng của mình với Trinh , cô gái quê hiền dịu xa xưa nay chỉ là viển vông không tưởng. Tình yêu lý tưởng phai tàn trước thực tế phũ phàng và sức mạnh của đồng tiền, chàng hối hận đã không lấy cô Hảo, con gái nhà giầu lại đi lấy một cô gái nghèo mà chàng  cho là mình yêu đương mù quáng.

        Cách đây khoảng gần hai chục năm, người ta thăm dò cho biết năm mươi phần trăm những cuộc hôn nhân do tình yêu lại đổ vỡ vì khi yêu đương thắm thiết chàng và nàng thả hồn theo những giấc mộng huy hoàng tươi thắm, nhưng khi mộng đã thành, đụng chạm với thực tế phũ phàng, trước sức mạnh của đồng tiền, chỉ một sớm một chiều tình yêu sẽ tan biến đi như cơn gió thoảng, và như vậy nhận định của Thạch Lam đã đi trước cuộc thăm dò ấy từ lâu lắm rồi. 

        Nhưng tình nghĩa với Trinh không đổ vỡ vì lương tâm của Trường đã ngăn lại được, chàng hối hận đã xử tệ với vợ, đã để cho sự giầu sang lôi cuốn tâm hồn chàng, và cuối cùng lại tìm thấy hạnh phúc dưới mái ấm gia đình, về điểm này ông Phạm Thế Ngũ nhận xét như sau.

         “Rồi đến cái xoay đổi tâm lý (Revirement psychologique) về cuối truyện mới kỳ nữa. Một hôm đi chơi về khuya, thấy mẹ vợ ở quê lên chơi, ngồi chờ bên cạnh đứa con đau, bỗng dưng Trường cảm động rồi đổi thái độ, niềm nở với vợ con, nhận ra những điều mong ước danh lợi của mình là nhỏ nhen, rằng sự giầu có sang trọng nào cũng không bằng cái phong phú của tâm hồn, rằng hạnh phúc là ở sống phong phú bên trong và từ đó chàng  hướng cuộc đời mình về “những ngày mới”. Cái thuật biến thái tâm lý, là một sở trường của Thạch lam trong nhiều đoản thiên, ở đây thật dở, thật vụng. Người ta không thể theo dõi trên 200 trang truyện để đến một giải kết lạt lẽo đến thế. “

         Việt Nam Văn Học Sử Giản Ước Tân Biên, cuốn thứ ba.

         Phê bình một tác phẩm văn chương mà chỉ nhắm vào cốt truyện có thể nói đó là một nhận xét, một lối phê phán xưa cũ hẹp hòi. Như cuốn tiểu thuyết vĩ đại bất hủ Ressurection của Léon Tolstoi viết trong chín năm, hoàn tất năm 1900: truyện một ông hoàng phá hoại đời một cô gái bồi phòng, nhiều năm trôi qua, cô ấy sa ngã, thành gái giang hồ, can tội ngộ sát phải bị đi đầy tại Tây bá Lợ Á. Ông hoàng gặp lại cô, hối hận tội lỗi và đã đi theo suốt chặng đường tù đầy tới Tây Bá lợi Á để xin kết hôn với cô, từ bỏ địa vị quí tộc để chuộc lại tội lỗi xưa. Từ một trăm năm qua, dư  luận chung vẫn nhìn nhận Ressurection (Sống Lại) là cuốn tiểu thuyết bất hủ của nhân loại, không thấy ai bắt bẻ Léon Tolstoi rằng truyện ấy khó tin, hoặc không hợp lý, mà cũng không thể bắt bẻ được vì ông phỏng theo một truyện có thật!          

        Trở lại truyện Ngày Mới, có thể nói Thạch Lam là cây viết tả chân hiện thực nhất của Tự Lực văn đoàn, trong phần đề tựa Gió Ðầu Mùa, Khái Hưng viết.

        Ðọc nhiều đoạn văn của Thạch Lam, tôi rùng rợn cả tâm hồn vì sự thành thật.

        Ngày Mới được chia ra làm hai phần rõ rệt, phần thứ nhất là mối tình thanh cao lý tưởng của chàng thanh niên mới lớn.

        Bà Hai, mẹ Hảo và bà Phán, mẹ Trường là chỗ bạn bè giao thiệp thân thiết đã lâu, bà Hai giầu có, danh giá lại biết điều, cô Hảo vừa xinh đẹp lại nết na, hiền hậu, lại có tài buôn bán, là một đám rất được các bà mẹ có con trai để ý đến, Trường đã được bao nhiêu thuận lợi vây quanh.

        “Trường đối với nàng cũng như các người con trai khác, nhưng tuy vậy cũng được nhiều cảm tình hơn. Vì ngay từ hồi còn nho ûnàng đã quen nghe người trong nhà nói đến Trường rồi. Nàng còn nhớ rõ những câu nói đùa mà mẹ nàng và mẹ Trường hay dùng đến, mỗi lần Trường ở quê nhà lên chơi.

        Nhắc đến những kỷ niệm cũ, Hảo tự e thẹn mỉm cười. Bởi vì độ ấy sau mỗi bận Trường đến, rồi về quê, nàng lại bâng khuâng, nhớ nhung vài hôm. Có đêm nằm nghỉ, nàng mơ màng phảng phất như có Trường nằm bên cạnh mình. Nàng xếp bên cạnh đầu cái gối con, để dành cho Trường. Có khi nàng dang tay ra, như để chàng gối đầu vào đấy, và tưởng tượng rằng sau này lớn lên, nếu lấy nhau thì cũng sẽ nằm như thế.”           

        Một đám ngon lành như vậy, nhiều thuận lợi như thế vẫn chưa lung lạc được Trường, chàng chẳng thương, chẳng ghét gì Hảo song chỉ một đêm trăng sáng thơ mộng đã thay đổi hoàn toàn cuộc đời chàng, dịp may chỉ đến có một lần, chàng đã bỏ lỡ cơ hội. Một sự tình cờ đã làm đảo lộn mọi sự sắp xếp của mẹ chàng và bà Hai. Trở về thăm quê cũ sau mấy năm xa cách nhân dịp nghỉ hè dạy kèm cho con bà Nhì, Trường có tâm hồn nghệ sĩ, chàng muốn về quê để tìm lại những cảnh êm đềm thơ mộng.

         “Trường muốn trở về nhìn lại những chỗ đã giữ bao nhiêu kỷ niệm êm đềm trong quãng đời trẻ thơ của chàng. Với lại, chàng muốn xa cách ít lâu cái náo nhiệt trong căn phố chàng ở và quên những bộ sách khô khan mà chàng đã nghiền ngẫm mấy tháng trước khi đi.

       Trên chuyến tầu đưa chàng đi. Trường vui vẻ nhìn đồng ruộng đằng xa kéo lại, tấm thảm lúa xanh thẫm mà cơn gió làm nổi lên những làn sóng bạc. Thỉnh thoảng một mảnh ruộng có nước, sáng như một tấm gương phẳng lặng, phản chiếu vùng trời xanh ngắt và rộng rãi.

      Trường thở hít mạnh không khí trong sạch, lắng tai nghe những câu chuyện mộc mạc và tiếng cười nói của các hành khách trên tầu, chàng cảm thấy tâm hồn mình trở nên giản dị và trong sáng như những ngày còn trẻ ở quê nhà. 

       Hoặc như.

      Chàng bỏ giầy cho mát chân, mở cửa bước ra ngoài, len qua mấy luống hồng và gốc khế, đi xuống phía sông Tiên. Hơi mát lạnh của nước sông như bốc lên thấm thía vào cảnh vật. Trường men theo bờ ra cánh đồng. Mùi thơm của cỏ làm chàng say sưa. Khoảng rộng và trời xanh khiến chàng nhẹ nhõm và khoan khoái. Trường ngồi trên thảm cỏ, tay rứt, miệng nhai những cánh lá thơm; tất cả giác quan như chờ đợi những cái thú và hương vị của cánh đồng quê mà chàng sợ không hưởng được hết.”

       Trường có tâm hồn nghệ sĩ dễ rung động trước cảnh đẹp thiên nhiên, trước tình cảm trong sáng, chàng không màng công danh, về quê để tìm sự thanh tĩnh của tâm hồn rồi một tình yêu thanh cao chợt đến hoà hợp với tâm hồn nghệ sĩ lãng mạn của chàng thanh niên mới lớn. 

        “Hình ảnh Trinh lại dịu dàng trước mắt chàng. Trường thấy bao nhiêu tình cảm trong tâm rung động, như sắp gặp một hạnh phúc đẹp đẽ, nhưng chàng không rõ đấy là vui sống của tuổi trẻ hay là lòng yêu. Hai thứ ấy như cùng hoà làm  một. . . .    .  .

. . .  .   . Trong vườn bỗng thấp thoáng bóng người đi ra phía sông. Không ngẩng mặt trông lên Trường cũng biết chắc đấy là Trinh, tâm hồn chàng yên lại như đợi chờ. Nước sông Tiên trong hơn, cỏ tươi thêm và ngày rực rỡ khác thường hơn. . . .

. . . . Trường lại gần, chàng ngượng nghịu vịn một cành cây xuống, hồi hộp không biết nói gì. Hai người đứng yên lặng như trong giấc mộng, hơi thở hòa nhịp với nhau, với mùi thơm kín đáo và dịu dàng của bông hoa mộc lấm tấm trắng trong cành lá.”  

        Chàng thả hồn mơ mộng cho thoả thích cái bản chất lãng mạn bay bướm của mình, cuộc tình thi vị quá, đẹp như thơ khi người chưa biết gì về thực tế phũ phàng.

        “Chàng đã kê một cái bàn nhỏ bên cạnh chiếc giại tre gần giàn hoa lý. Vừa dạy học, xem sách, Trường vừa ngắm những bông hoa hồng trong vườn, hay nhìn theo mấy con chim sâu chuyền từ cành nọ sang cành kia. Thỉnh thoảng Trinh mang đến cho chàng một bông hoa đẹp nàng đã chọn lựa, hay một bó những hoa mộc mạc của cánh đồng. Trinh hái trong khi đi thăm ruộng. Bó hoa cắm trong bình để đầu bàn học, nhắc đến sự có mặt của nàng.” 

        Hoặc

        “Trường đi qua mấy luống hồng: những bông hồng đỏ thẫm chìm trong bóng tối, còn những bông hoa trắng, dưới ánh trăng, trông trắng mát thêm. Chàng tưởng đến bó hoa sáng ngày của Trinh hái, cắm trong bình để ở đầu bàn “những bông hoa đó sẽ héo sau khi ta đi” chàng nghĩ và tự nhiên, Trường có cái ý trẻ con muốn đem đi một chút kỷ niệm gì của những giờ sống trong thửa vườn này.”

         Và rồi cái đêm trăng sáng ấy đã trở thành một khúc quành của cuộc đời chàng, cái đêm ấy cũng đã khiến gia đình chàng thất vọng, tất cả đều do ở cái đêm tuyệt diệu không thể quên được ấy.

         “Ðêm đã khuya, tiếng nước róc rách ngoài sông Tiên khẽ đi, sương mù đã xuống phủ đầy vườn, trắng xóa như một đám mây, chỉ còn chùm lá dầy của cây lựu lấp lánh sáng. Hai người lắng nghe cái yên lặng của ban đêm. Một lúc sau Trinh sẽ nói.

        - Sương xuống lạnh rồi. Thôi anh đi nghỉ không mệt. Trường quàng tay ra sau lưng nàng, âu yếm hỏi:

        - Mai anh về, em có nhớ không?

        Trinh không trả lời ngước mắt lên nhìn chàng.

         Trường thấy bao nhiêu tình yêu đắm đuối trong đôi mắt; trên cánh tay chàng cảm thấy Trinh ngả tấm thân mềm mại của nàng. Trường cúi xuống đặt một cái hôn lên cặp một hé mở như cánh hoa. Một cảm giác say sưa đến tâm hồn mà chàng mới thấy lần đầu.”

        Vì mải mê thả hồn theo tình yêu lý tưởng chàng đã làm khổ mẹ, khổ cả chính mình, việc cưới cô Hảo là việc bà Phán, mẹ chàng đã mơ ước từ lâu, bà thấy cuộc hôn nhân này có cái lợi, đó là một đám ngon lành. Trường cũng biết rằng nếu lấy cô Hảo, chàng sẽ làm vừa lòng mẹ, vừa lòng tất cả mọi  người, chàng cũng nhận thấy  cái tương lai rực rỡ của cuộc hôn nhận ấy, sự giầu có sang trọng mà gia đình chàng đã theo đuổi bấy lâu nay. Ấy thế mà trớ trêu thay chàng lại làm mẹ mình thất vọng, điều bà mơ ước, ấp ủ bấy lâu nay nhất đán tiêu tan như mây khói.        

        “Nhưng hình ảnh Trinh hiện ra trước mắt chàng với tất cả vẻ dịu dàng âu yếm của đôi mắt đen trong. Trường thấy sôi nổi trong người lòng hăng hái và yêu đời của tuổi trẻ. Lúc bấy giờ không có cái gì quan hệ đáng để ý nữa ngoài lòng yêu của chàng.

        Trường nhớ lại rõ rệt cái đêm sáng trăng cuối cùng ở An Lâm. Ðêm ấy Trinh đã ngả mình trong cánh tay chàng với bao nhiêu là tình yêu tha thiết và chân thật. Lòng tin cẩn ngây thơ của cô thiếu nữ đã làm chàng cảm động. Lần đầu chàng hiểu cái giá trị của những tính tình thanh cao và tốt đẹp. Bên cạnh những cái quí báu Trường thấy rung động trong lòng , những sự ham muốn về giầu sang , danh giá đối với Trường chỉ là những cớ kiêu ngạo nhỏ nhen.” 

        Cái ngày cuối cùng mà chàng còn có thể nhận lời, hôm ấy mẹ chàng đến chơi nhà bà Hai từ buổi sáng, đó là ngày quyết định cuộc đời chàng, nó đã  lái đời chàng sang một khúc quành bi đát.

       “Bà Phán trừng mắt nhìn con ngạc nhiên.

       - Thế con không bằng lòng lấy cô Hảo à?

        Trường thu hết cam đảm trong người lại trả lời:

       - Thưa mẹ không.   

         Và Trường bỗng thấy hết băn khoăn khó chịu: cái điều quan hệ nhất của chàng đã nói rồi.

       - Không! Mày điên hay sao Trường? Tại sao không bằng lòng?

        Thấy con yên lặng bà Phán dịu dàng tiếp.

        - Con nghĩ lại kỹ xem. Nhà ta nghèo mà bà Hai vẫn có ý mến con, thế là người ta tốt lắm chứ. Từ trước đến giờ, hai nhà vẫn đi lại thân mật như một. Con không nhớ người ta vẫn giúp đỡ mẹ con đấy sao?

        Bà buồn rầu, giọng nói thấp xuống.

        - Bây giờ mẹ biết trả lời người ta như thế nào? 

        Trường cúi mặt trong lòng hồi hộp. Nỗi buồn của mẹ làm chàng cảm động. Chàng muốn nói rõ cho mẹ biết cái tình yêu đằm thắm của mình, những tình thanh cao và đáng quí đã nẩy nở trong lòng chàng. Tên người thiếu nữ trong vườn hoa ngập ngừng đến trên môi. Nhưng Trường yên lặng không nói được.”  

        Dịp may chỉ đến có một lần, chàng đã bỏ lỡ cơ hội tốt đẹp vào giờ chót, dịp may không bao giờ trở lại. Thế rồi mấy tháng sao cô Hảo lấy chồng, đám cưới rất sang trọng lịch sự . Là người xinh đẹp nết na, gia đình danh giá, cô lại khéo buôn bán đảm đang, đâu có thiếu gì chàng ngấp nghé. Trường từ chối trong lúc gia đình ông tham biện Tiến đang nhờ người đến hỏi và bây giờ ván đã đóng thuyền. Hảo lấy một người học thức và địa vị hơn Trường, người ta có thiếu gì đám sang mà phải chờ đợi chàng! Rồi một hôm gia đình bà Phán đang quay quần thì vợ chồng cô Hảo đến chơi, cô ấy mặc bộ áo nhung đen lộng lẫy, rực rỡ, đôi má hồng hào, đôi môi tươi thắm hé một nụ cười. Tiến, chồng nàng đi theo sau, dáng điệu trông quan trọng và mãn nguyện. Lúc họ ra về, ai cũng tiếc cho chàng.

        “Khi vợ chồng Hảo ra về, bà Phán quay lại bảo con, với một ý tiếc trong giọng nói.

       - Trông cô Hảo bây giờ trẻ và đẹp hơn trước.

        Không ai trả lời, đều có vẻ nghĩ ngợi. Trường nhận thấy mợi người cùng có ý tiếc cho mình.”

        Thật đáng tiếc một đám ngon lành béo bở như vậy mà chàng để lỡ cơ hội, người đọc còn phải tiếc dùm chàng.

        Và bây giờ bước sang phần thứ hai của cuốn truyện, sự thực phũ phàng được diễn ra ngoài sự ước đoán của Trường.

        Một năm sau, chàng lấy Trinh làm vợ, gia đình không ai đồng ý, mọi người phản đối ngấm ngầm. Hai vợ chồng thương yêu nhau, họ cho cái tình yêu ấy là đầy đủ, tuổi trẻ tràn đầy những hy vọng, ao ước bồng bột vì chưa nghĩ đến những khó khăn sau này. Mặc dù Trinh là một nàng dâu dịu dàng dễ bảo nhưng không được bà phán mẹ chồng quí mến vì bà cho rằng nàng đã làm bà thất vọng, vì nàng mà Trường đã từ chối một đám sang trọng mà bà ao ước bấy lâu nay.

       Trường đem vợ ra ở riêng, mặc dù Trinh nhà nghèo nhưng với tâm hồn lãng mạn Trường lại cho rằng cái nghèo mới đáng nên thơ, rồi đụng chạm với thực tế phũ phàng nó không còn nên thơ như chàng tưởng.

         “Nhưng bây giờ Trường thấy cần phải nuôi sống cái gia đình riêng của mình. Chàng bắt buộc phải bỏ học để tìm việc làm. Những sự không may hình như cứ theo đuổi ám ảnh Trường. Chàng chỉ tìm được một việc nhỏ mọn trong một sở buôn, số lương ít ỏi chỉ đủ sống một cách khốn khổ ở Hà Nội, bà Nhì buôn bán ngày  càng thua lỗ, năm sau Trinh đẻ đứa con, sự túng bấn đến ràng buộc lấy cái gia đình nhỏ. Những cái thiếu thốn cỏn con của sự sống làm Trường khó chịu và bực mình. Cuộc đời đối với chàng bây giò khe khắt và khó nhọc quá. Thỉnh thoảng một nỗi chán nản lùa vào tâm chàng như một cơn gió lạnh mùa đông; Trường mơ màng nghĩ đến những mơ ước chàng nhận thấy ẩn hiện trong lòng: cuộc đời giầu sang, dễ dãi, có khi đến huyền diệu trước mắt Trường, chàng đắm đuối đưa những ý nghĩ theo những hình ảnh tươi đẹp ấy.” 

         Một hôm vợ chồng chị Tâm con bác Cả đến chơi, anh chồng là bạn cũ của Trường, một anh ngờ nghệch nhờ tiền vợ trở thành người buôn to, bán lớn, họ huyênh hoang khoe tiền khoe của, kể chuyện giao thiệp ông nọ bà kia. . .Anh chồng tỏ vẻ tiếc cho Trường đã bỏ ngang việc học , nếu không thì cuộc đời của  chàng  đã lên hương từ lâu rồi.

        Trường không ngờ chàng bỏ học để đi làm nuôi vợ nuôi con một ngày nào sẽ làm chàng ân hận, bây giờ nếm mùi chua cay của thực tế phũ phàng, chàng bắt đầu hối tiếc nhưng đã quá muộn, dịp may đã vụt qua không bao giờ trở lại.

        “Nhưng bây giờ, một ý tiếc vẩn vơ và kín đáo bắt đầu nảy nở trong lòng Trường. Chàng nghĩ đến cuộc đời hiện tại của mình, những cái thiếu thốn nhỏ nhặt hàng ngày. Trường tự thấy mình đem lòng thèm muốn cái địa vị giầu sang của người khác, cái địa vị mà chàng có thể đến một cách dễ dàng nếu không có những việc đã say ra.”   

        Vể đến nhà, Trường nhìn căn nhà ẩm thấp bệ rạc, đồ đạc sơ sài, trong lòng đau khổ khi thấy sự cùng túng hiện ra trước mắt: chiếc giường siêu vẹo, cái màn cũ rách vá chằng chịt, cái tủ đứng đã nứt nẻ.

       Trường ngày càng cáu gắt với vợ, cho rằng nàng là nguyên nhân mọi sự đau khổ dằn vặt của mình, nàng đã đem đến cho đời chàng cái cảnh nghèo nàn bệ rạc  như thế này đây, có lần hết cả tiền phải vay mẹ và chị dâu, nhưng họ làm gì có tiền. 

        “Ðằng chú thím Trường hình như dạo này cũng túng. Vừa hôm nọ, thím ấy đến hỏi vay con”. Nàng nói thêm “Nhưng con làm gì có mà cho vay”

         Bà Phán cười.

        - Vợ chồng nó thì kêu túng cả đời. Ði làm được ba chục bạc lương thì sao đủ.”

        Chàng nhờ chị dâu hỏi mẹ không được, chị đi hỏi dùm mấy chị em bạn cũng không có, có lần ngồi chờ cả buổi để vay mẹ mấy chục đồng mà không được thì có khổ hay không. Bây giờ thấm đòn cái bài học thực tế phũ phàng, Trường lại tự trách mình.

        “Trường buồn rầu nhận thấy mẹ, đến bây giờ vẫn không được sung sướng. Chàng tự trách sao không nghĩ đến nhà mà chỉ nghĩ đến riêng mình. Nếu chàng không thôi học, có phải đã có thể giúp đỡ mẹ được không?Trường nghĩ lại nếu không lấy Trinh, nếu cứ nghe theo lời bà Phán mà lấy cô Hảo, chàng bây giờ đã giầu và sung sướng.”

         Chàng được biết Tiến nhờ lấy cô Hảo bây giờ phong lưu lắm, tậu nhà tậu cửa, trang trại ở ngoại ô, cô Hảo bây giờ chủ một hiệu lớn, có hôm chính mắt chàng chứng kiến vợ chồng cô Hảo trên ô tô bước xuống , người đeo đầy trang sức lóng lánh, cô vẫn xinh đẹp tươi trẻ như xưa bên cạnh ông chồng ăn mặc sang trọng. Trường nghĩ rằng địa vị của Tiến đang lý là của chàng.

        “Chàng nghĩ đến Trinh; chính nàng đã mang sự nghèo khổ đến cho chàng. Nếu không có Trinh, có lẽ đời chàng đã thành khác hẳn. Lần đầu, Trường thấy Trinh chỉ là một cái gánh nặng trên vai, một cái trở lực cho đời sung sướng và đầy đủ mà chàng ao ước.

        Máu trên thái dương chàng đập mạnh; một mối căm giận bốc lên đầu như ngọn lửa, Trường bực cho mình đã thơ ngây và mơ mộng quá . . Thơ ngây! Miệng chàng tự nhiên nhếch lên chua chát khi nghĩ đến người thiếu niên say sưa tình ái dưới giàn hoa. Kỷ niệm của những ngày trong sáng và chân thực ở An Lâm không làm choTrường cảm động nữa; chàng lắc đầu xua đuổi các hình ảnh cũ, cúi mình trước gió lạnh thổi từ ngoài sông và dấn bước mau trở về nhà.”

        Càng hối tiếc, Trường càng thêm cay cú giận thân hận đời, ghét vợ. Về đến nhà chàng kiếm chuyện cãi cọ, chửi mắng vợ ầm ĩ cho hả cơn uất ức.

         “Cô tưởng tôi sung sướng lắm đấy! Suốt ngày đầu tối mặt tắt để làm việc, về đến nhà trông thấy cái cảnh tiều tụy này mà buồn. Tôi chán lắm rồi, khó chịu lắm rồi, không thiết gì nữa.

        Chàng nhắc đi nhắc lại.

       - Chán lắm, chán lắm. . .

        Trinh tay ôm lấy mặt, nín lặng. Một lát, nàng khẽ đáp qua nước mắt.

       - Anh chán, thì tôi cũng phải chịu. Có phải tại lỗi ở tôi đâu.

        Những tiếng nức lên ngẹn ngào rồi vỡ ra trong cổ họng. Nước mắt nàng trào ra má.

        - Nếu tôi biết nông nỗi như thế này thì thà rằng chả lấy nhau cho xong”.  

        - Thì ai bảo lấy, tôi có cần đâu.”

        Cái tình đằm thắm lý tưởng đẹp như thơ đêm trăng ấy bây giờ còn đâu? những ngày yêu đương mơ mộng tình tứ bây giờ còn đâu? trước mắt chỉ toàn là những cảnh khó nhọc đau lòng. . chỉ là hiện thân của sự thật phũ phàng, Trường bây giờ mới được thấy cái biên giới tàn nhẫn, cay đắng giữa mộng vàng và thực tế.

        Tâm trí chàng ngày một thêm rối bời, chửi mắng vợ cho hả cơn sầu song lại ân hận đã quá lời với người đàn bà ngoan ngoãn, chàng chán đời đi lang thang ngoài phố tình cờ gặp lại người bạn cũ hiện là chủ một hãng buôn. Hắn mời chàng ghé nhà chơi rồi huênh hoang khoe của. Xưa kia hắn chỉ là anh học trò nghèo kiết xác nay trở nên giầu có đã lột xác hoàn toàn, kiêu ngạo mãn nguyện vì tiền của. Trường bắt đầu thấy cái dởm cái xấu của kẻ giầu và dần dần thay đổi quan niệm của mình,   không ao ước giầu sang phú quí như trước .

        “Thi đỗ rồi đi làm công sở, đó là mục đích của cả một đời. Nhưng bây giờ Trường mới rõ cái cái nhỏ mọn của điều mong ước ấy. Sự sống đã cho chàng biết bao nhiêu bài học hay. Trường không băn khoăn vì cảnh nghèo của mình nữa.

        Chàng lại tự thấy mình giầu hơn những người giầu có, giầu những tính tình tốt đẹp, bây giờ Trường mới thấy sự giầu sang phú quí không phải là mục đích cuối cùng của đời người, những cái hay cái đẹp của tâmhồn mới đích thực là cứu cánh của cuộc đời. Sự tranh đấu giằng co trong tâm tư chàng đã đến hồi kết thúc, chàng không mơ ước phú quí cao sang, an phận với cái nghèo và không còn oán trách vợ, người đã cản bước tiến thân của chàng.

        Trường về nhà khi tan sở gặp hôm bà Nhì, mẹ vợ lên chơi, chàng vui vẻ với mọi người. Trinh sung sướng cảm động ứa nước mắt vì mừng. Gia đình chàng lại vui vẻ đầm thấm như hồi mới cưới, cái nghèo không còn phân ly chia cách họ như trước nữa.

        Thạch Lam ca ngợi ý chí và nghị lực của chàng trước ám ảnh của đồng tiền vật chất, Trương đã tìm ra được hạnh phúc, hạnh phúc chỗ nào cũng có, luôn luôn ở trong tầm tay y như trong Chiến Tranh Và Hoà Bình vậy.

        “Trường cũng tự nhiên thấy sung sướng và thư thái. Những bóng tôi buồn rầu đã tan đi không ám ảnh chàng nữa, một bình minh mới dâng lên chiếu sáng lòng chàng, Trường mới biết được một điều rất giản dị là cái vui ở tự lòng mình, chứ không phải ở những sự vật bên ngoài. Không bao giờ như lúc này, chàng hiểu thấm thía ý nghĩa của cái chân lý ấy. Trường lấy làm lạ rằng đã bao nhiêu lâu chàng như người ngủ mê, và cứ mơ màng đi tìm hạnh phúc ở đâu đâu.” 

       Truyện được kết thúc theo lối happy-ending vì Ngày Mới không phải là một bi kịch nhưng là một tác phẩm của hạnh phúc thể hiện phần nào quan niệm sống của tác giả, sống đơn sơ giản dị, an bần lạc đạo với cái nghèo của mình.

        “Nhẹ nhàng chàng cầm lấy tay Trinh, chàng muốn nói với vợ những lời dịu dàng và thành thật, những lời mà chàng để hết cả thân yêu, Trinh nhìn lại chồng âu yếm và cái hạnh phúc bây giờ Trường bỗng thấy quí giá vô ngần.”

       Trường ở đây cũng như Pierre trong Chiến Tranh Và Hoà Bình đã trải qua những chặng đường đi tìm hạnh phúc, hạnh phúc chẳng ở đâu xa xôi, chẳng phải ở danh lợi phù vân,  nó ở ngay tại lòng mình và trong tầm tay của mình.

        Chàng đã tìm lại đươc hạnh phúc gia đình, tìm được Ngày Mới, ngày hạnh phúc mở ra trước mắt chàng như một chân trời mới. Quan niệm hạnh phúc của Thạch Lam ở đây gần với quan niệm lạc quan hạnh phúc như Léon Tolstoi, Trong cảnh kết thúc gia đình Trường vui vầy bên bữa cơm chan chứa tình thương giống y như cảnh kết thúc phim Anh Phải Sống (To Live) của Trương Nghệ Mưu: Một gia đình bị tan nát vì chiến tranh cách mạng, tài sản con cái tiêu tan để rồi lại tìm thấy hạnh phúc: Người vợ, người chồng, con rể và đứa cháu ngoại xum vầy ấm cúng bên mâm cơm tình nghĩa.

        Như đã trình bầy trong phần trên, quan niệm hạnh phúc lạc quan ở đây lại mâu thuẫn với cái nhìn bi quan về hạnh phúc của ông trong Một Ðời Người và như vậy quan niêm hạnh phúc của ông tùy theo hoàn cảnh chăng?     

       Chúng tôi nghĩ ở đây Ngày Mới, có lẽ khó mà tìm một kết thúc nào khác ngoài happy-ending vì tác phẩm này không phải là sản phẩm của trí tưởng tượng như Trống Mái, Ðoạn Tuyệt, Nửa Chừng Xuân.  Ðể xây dựng quan niệm hạnh phúc, Thạch Lam đánh giá thấp sự giầu sang cho nó là nguyên nhân của mọi tính xấu như ích kỷ, tham lam và ở một đoạn ông lại ca ngợi giá trị cái nghèo quá đáng như nhau.

        “Anh học trò thơ ngây ngày trước bây giờ xấu hổ vì cái nghề hèn mọn của mẹ, hãnh diện vì đã thí vài đồng cho thầy học cũ. Tiếc thương chua chát và chán nản bỗng đượm vị trong lòng Trường. Chàng nghĩ rằng những người như Quang chỉ có một cái quí nhất là sự nghèo nàn: của quí ấy bây giờ Quang đã đánh mất rồi. Anh ta trở nên giầu.”  

        Ca ngợi cái nghèo nên thơ thi vị, chỉ trích sự giầu sang ích kỷ, xấu xa ở một khía cạnh xã hội lại là phản tiến bộ vì làm giầu, ganh đua thể hiện sự thi đua để mang lại cho xã hội bộ mặt tốt đẹp hơn lên.

        Ngày Mới không phải chỉ là một cuốn tiểu thuyết để mô tả tỉ mỉ tâm lý những kẻ yêu đương mơ mộng và sự đụng chạm với thực tế phũ phàng, nhưng cũng như ở nhiều truyện khác, Thạch Lam không bao giờ bỏ quên yếu tố xã hội, ông thường đứng bên những người nghèo khổ và làm nổi bất sự bất công chênh lệch giữa hai tầng lớp giầu nghèo, về điểm này ông Phạm Thế Ngũ nhận xét.

        “Ông thường để ý vạch vẽ cuộc đời của họ, những tình cảm cùng ý nghĩ của họ, chớ không bận tâm đến việc tuyên truyền trực tiếp hay gián tiếp tư tưởng cách mạng xã hội. . . .   . . . .   .  mơ tưởng nhưng chương trình cứu giúp to tát.”

        Nhưng chúng tôi nghĩ một khi đề cập đến cảnh nghèo khổ, lạc hậu của đám lê dân cho  người ta thấy cái đau khổ của họ hầu giúp họ sớm thoát khỏi cảnh bần cùng ấy thì cũng là gián tiếp khơi dậy tư tưởng cách mạng xã hội rồi. Thạch Lam nhiều ác cảm với người giầu, ngầm cho rằng họ là nguyên nhân mọi sự gian truân khốn khổ của của lớp người cùng khổ.

       “Gió lạnh trên hồ đưa lại tùng cơn. Trường thong thả đi trên bờ, nhìn mắt nước đen, loáng ngập, những đường ánh sáng vàng từ trước ngọn đèn chiếu xuống. Bỗng nhiên chàng dừng lại đứng yên, từ trong một tiệm khiêu vũ đưa ra tiếng đàn trầm bổng. Chàng lắng tai nghe: người ta có lẽ đang hòa một bản âm nhạc buồn; tiếng đàn êm ái và du dương bao bọc lấy Trường và làm rung động tâm hồn chàng .  .  .  .  .  .  .  .  .  

.    .  .  .  Một dẫy ô tô mới nguyên và đẹp đẽ đỗ ở vỉa hè; qua khe cửa kính, Trường thấy trong tiệm đầy ánh sáng, những cặp trai gái lịch sự đang bước theo nhịp đàn. Cảnh ấm cúng và giầu có ấy nhắc Trường nghĩ đến cái nghèo khốn của mình, chàng nghĩ đến những người cũng nghèo như chàng, ở tận những xứ đâu đâu, cũng đứng ngoài trời gió lạnh mà ngắm nhìn cảnh đầy đủ xa hoa trong những chốn ăn chơi sang trọng . Trường thấy hình như mình khổ sở thêm lên.”

        Hoăc như.

      “Chàng vẫn biết ông bác và cả gia đình họ ngoại của chàng, chỉ là những kẻ giầu có, nhờ thế lực của tiền để bóc lột dân quê .  .  .  .  .  .   .   .  .       .     .  .    .   Sự bất công rõ rệt khiến Trường tức bực đến đau đớn; trong khi các con cái những nhà này có đủ những điều kiện để ăn chơi hoang phí và làm những việc không đâu, thì nhà chàng, và tất cả những người nghèo khổ chung quanh vùng phải chật vật khó nhọc mới đủ nuôi con ăn học.”   

        Tác giả diễn tả cảnh nghèo với một tinh thần nhân bản và tình thương cho những kẻ bất hạnh và cũng là một cái nhìn khách quan vì công bằng lẽ phải.

        “Thấy trên mặt bà thoáng lộ vẻ buồn, Trường lại nhận rõ một điều: cái nghèo nặng nề đè nén lên bao nhiêu gia đình. Ở quê, chung quanh chàng Trường chỉ nghe thấy những tiếng than phiền, uất ức của các người nghèo khổ.”

        Thực dân tạo lên giai cấp giầu nghèo, cái mà người ta gọi là chia để trị, chúng kìm hãm dân ta trong vòng nghèo đói lạc hậu để ta không trỗi dậy được. Sự chia rẽ giữa hai giai cấp sẽ khiến cho khả năng đoàn kết trỗi dậy trở nên yếu ớt để chúng dễ bề cai trị. Trong truyện ngắn Ðầu Ðường Xó Chợ, Nhất Linh cho thấy một xã hội nghèo thể hiện nhiều cái xấu xa, muốn cho xã hội trở lên tốt đẹp trước hết ta phải cải thiện cho xã hội thoát khỏi tình trạng nghèo đói. Dù không nói ra nhưng Thạch Lam với lối tả chân hiện thực những cảnh nghèo đói cũng đủ cho ta thấy nhưng cái ung nhọt xã hội, để gợi cho độc giả nỗi niềm thông cảm và nghĩ đến những sự cải cách khả dĩ kéo họ thoát ra khỏi cảnh ấy, hay nói khác đi tác giả không nằm ngoài luận đề cải cách xã hội của Khái Hưng , Nhất Linh và của văn đoàn.

        “Trường đi qua cổng huyện, rẽ về bên trái. Mấy lớp nhà đầu phố hiện ra trước mắt chàng. Vẫn mấy nếp nhà tranh xiêu vẹo của bọn người nghèo khổ các nơi trú ngụ ở An Lâm.Tuy xa cách đã lâu, mà Trường thấy những dẫy nhà đó không có gì thay đổi, có chăng là xiêu vẹo và điêu tàn hơn một chút. Chàng đoán cuộc đời tối tăm và khốn nạn trong đó vẫn như ngày trước khi chàng còn ở đây.

        Trường bước nhanh để vội qua những nơi ấy. Trên các thềm nhà, chàng vẫn thấy một lũ trẻ bẩn thỉu và rách rưới đùa nghịch; chúng dương những con mắt ngạc nhiên nhìn Trường đi qua. Trong các khung cửa dưới mái tranh sơ xác, Trường nhận thấy một vài người đàn bà quen, những người ở phố chợ này đã lâu lắm, đã từng trông thấy Trường chơi đùa dưới mắt họ cùng với một lũ trẻ cũng bẩn thỉu như những đứa trẻ kia.

        Những người đàn bà nghèo khổ này thường vẫn đến vay mượn mẹ Trường. Chàng ngậm ngùi cho cái số phận đang thương của họ, có lẽ suốt đời phải lầm lội trong cảnh đói khổnhư thế này mãi.”  

        Mặc dù Thạch Lam mô tả tỉ mỉ xã hội, tâm trạng của những con người thời ấy nhưng lối diễn tả không làm cho người đọc thấy nhàm, sức thu hút của nó cũng không thua kém gì các truyện tình diễm ảo của Khái Hưng , Nhất Linh, Hoàng Ðạo. Hành văn của ông gọn gàng bóng bẩy, êm dịu, lối mô tả tỉ mỉ ở đây lại được coi như cứu cánh của tác phẩm.

         Ngày Mới không phải chỉ để mô tả cái biên giới phũ phàng giữa thực và mộng hay tả chân một xã hội nghèo đói, nhưng xa hơn thế, nó còn là một tài liệu về phong tục xã hội có nhiều cá tính dân tộc. So với các cây bút khác của văn đoàn, Thạch Lam có cái nhìn tinh tế, tỉ mỉ và nhậy bén hơn, như tả ngày giỗ nhà bà Hai, tác giả đã chịu quan sát để mô tả tỉ mỉ tới hai mươi trang giấy từ cảnh trần thiết, đỉnh đồng cây nến, cho đến khi khách khứa đến dự, mấy bà bệ vệ ngồi quanh cơi trầu, thuốc lá,  quan khách trò truyện với nhau hay ngồi cắn hạt dưa, cảnh lễ bái, ăn  cỗ, nhắm rượu mời mọc nhau. . tất cả đã thể hiện được những nét độc đáo về phong tục tập quán của dân tộc khiến cho tác phẩm có nhiều mầu sắc phong phú về truyền thống quê hương.

         So với Nửa Chừng Xuân của Khái Hưng và Ðoạn Tuyệt, Lạnh Lùng của Nhất Linh, Ngày Mới là một tác phẩm ít được biết tới nhưng không được biết tới chưa hẳn là nghệ thuật yếu kém. Như trong ba cuốn tác phẩm tiêu biểu của Léon Tolstoi: Chiến Tranh Và Hoà Bình, Anna Karénine và Ressurection, cuốn thứ ba Ressurection ít được biết tới nhưng lại ít khuyết điểm hơn so với Anna Karénine, Chiến Tranh Và Hoà Bình quá nhiều những trang thừa loãng vô vị. Ressurection là một truyện tình bi thảm đầy nước mắt đã được dư luận độc giả vô cùng hâm mộ, được quay thành phim năm 1958, một cuốn phim bất hủ thành công rực rỡ vượt xa Anna Karenie, Chiến Tranh Và Hoà Bình mặc dù hai truyện này đã được quay đi quay lại nhiều lần.

        Ở Ngày Mới, Thạch Lam không tạo dựng những mối tình lý tưởng xa vời như Khái Hưng, Nhất Linh để phù hợp với khuynh hướng thời thượng, nhưng nhân vật của ông có hồn, từ bà Phán bà Hai đến anh Trường, cô Hảo mỗi người có một tâm hồn riêng, sống thực, linh động và có những cá tính riêng y như những cánh  của một đóa hoa ngũ sắc.

        Nhiều dư luận chê Ngày Mới buồn tẻ, nhạt nhẽo, không sôi động như Nửa Chừng Xuân, Ðoạn Tuyệt không có khả năng lôi cuốn người đọc như Phong Lê (bài Thạch Lam Trong Tự Lực Văn Ðoàn) cho rằng Thạch Lam ca ngợi Dostoievsky như một cây viết tuyệt vời nhất trên văn đàn thế giới nên chịu ảnh hưởng của thuật đi vào bên trong thế giới nội tâm, do đó mà truyện Ngày Mới đã không được chú ý hồi ấy.

        Trừ Huỳnh Phan Anh đa số các nhà phê bình như Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Tuân, Phan Cự Ðệ, Nguyễn Ngọc Thiện. . đều chỉ trích cái kết thúc giả tạo nhạt nhẽo của Thạch Lam trong Ngày Mới. Họ cho rằng lối gỡ nút giả tạo của cuốn truyện ở chỗ Trường tìm ra được hạnh phúc trong sự chấp nhận cái nghèo không phù hợp với cái thực tế nghiệt ngã của cuộc đời mà nhu cầu vật chất còn hiện diện và chi phối mạnh mẽ hành động của con người.

       Nhưng họ chỉ biết chê bai, chỉ trích mà không thấy ai đưa ra một lối thoát nào khả dĩ có thể gỡ nút cho tác phẩm, theo chúng tôi biết đó là một kết thúc duy nhất để gỡ nút cho chung cục mà không còn lối nào khác hơn, chẳng lẽ Trường phải dằn vặt rồi tự tử để trốn thoát cái nợ đời? hoặc ly dị Trinh để tìm lấy cô vợ khác giầu hơn? Tại sao nhà phệ bình lại đòi hỏi tác phẩm phải được kết thúc thế này thế khác?

       Nguyễn Tuân lại nhận xét như sau.

        “Tôi đồng ý là Truyện dài Ngày Mới của Thạch Lam không thành công. . cái chính  trong truyện là nhân vật có làm, phải làm cái này cái kia, có suy nghĩ nữa,. Và cái thế giới bên trong đó của một nhân vật, của những nhân vật rất là cần cho sinh khí tiểu thuyết. Cái phần ấy mới đem đến cho nhân vật một cái chiều sâu và do cái thâm thúy đó, mới thoả mãn được người đọc và giúp gì cho người bạn đọc.”      

        Nhiều dư luận phê bình cho rằng Ngày Mới nhạt nhẽo cũng có thể đúng nếu chỉ chú ý đến cốt truyện, nhưng cốt truyện không phải là tiêu chuẩn duy nhất của nghệ thuật, của văn chương.

        Ở lãnh vực điện ảnh cũng vậy, có nhiều khán giả nhận xét hai phim Thu Cúc Ði Kiện (Story of Quiju) quay 1992 và Không Thiếu Ðứa Nào (Not One Less) quay 1999 của Trương Nghệ Mưu là nhạt nhẽo không được đậm đà ý vị mặc dù cả hai đã đoạt  Sư Tử vàng Ðại hội điện ảnh Venice, một giải thưởng lớn. Người ta chỉ chú ý cốt truyện mà một khi thiếu lôi cuốn là xếp vào hạng xoàng, nhưng mặc dù nhạt nhẽo các phim ấy đã tả chân hiện thực xã hội đương thời Trung Hoa một cách tuyệt diệu nên đã được ban giám khảo phát giải ưu hạng, hiện thực nay đã được coi là một tiêu chuẩn quan trọng của nghệ thuật.

         Trong phần đề tựa Gió Ðầu Mùa, Khái Hưng viết.

         “Ðọc nhiều đoạn văn của Thạch Lam, tôi rùng rợn cảø tâm hồ vì thành thực (những đoạn tả trong truyện Ngày Mới)”

        Một tác phẩm hay nhưng đã bị nhiều búa rìu dư luận, Vũ Ngọc Phan đã phê bình như sau.

        “Dùng hai chữ Ngày Mới để chỉ vào sự yên phận, không những to tát quá mà còn không đúng nữa, vì yên phận tức là quay về cái phận mình đã có không đứng núi này trông núi nọ nữa. Vậy cái ý mới đã không có rồi. Sau nữa đã gọi là ngày mới thì phải có sự tiến hành về một mặt nào rõ rệt, cả về ý nghĩ lẫn về hành động, chứ riêng về ý nghĩ không, không thể được”.

       Huỳnh Phan Anh trong bài Thạch Lam Tiểu Thuyết Gia đã nhận định Ngày Mới cho đến nay đã được nhận thức một cách bất công và thiếu sót từ một số quyết đoán của các nhà phê bình, ông đã bác bỏ nhận xét của Vũ Ngọc Phan dưới đây.

        “Tôi thật khó lòng chấp nhận quan điểm phê bình thể hiện qua những lời trích dẫn trên đây, vì những tính cách sơ sài, nông cạn và độc đoán của nó. Sơ sài: người phê  bình không nhìn tác phẩm như toàn thể hợp nhất và đơn nhất, trái lại đã giản lược nó về những những đoạn những trang hợp sở thích của mình. Nông cạn: người phê bình chỉ lĩnh hội tác phẩm qua cái bề mặt của nó, bỏ quên cái phần ẩn giấu của tác phẩm, bỏ quên câu chuyện thật, ý nghĩa thật còn tàng ẩn phía sau những sự việc và diễn biến thô sơ và giả tạo xuất hiện dưới mắt người đọc. Và độc đoán: người phê bình đã chỉ nhìn tác phẩm qua một số khuôn khổ và yêu sách sẵn có của mình, không nhìn tác phẩm như một thực tại có ý nghĩa và đầy đủ ý nghĩa cho nó, nghĩa là như một định mệnh . . . tại sao người phê bình cứ phải yêu sách một nhân vật tiểu thuyết phải làm hơn một nhân vật tiểu thuyết.”         

        Ông kết luận.

        “Tôi muốn nói tới hình ảnh con người thường nhật trong tác phẩm Thạch Lam, con người gần gũi và thân mật. Con người gần gũi và thân mật không có vấn đề và Ngày Mới chính là thiên hùng ca của một linh hồn tầm thường và bé nhỏ luôn luôn băn khoăn với ý tưởng hạnh phúc.”

       Ngày Mới là một cuốn tiểu thuyết âm thầm lặng lẽ, nhưng cái lặng lẽ chân thực nên thơ, thi vị ấy  cũng đã đủ sức lôi cuốn người đọc chăm chú từ đầu cho đến khi kết thúc, một kết thúc happy-ending tràn đầy tình thương và thể hiện quan niệm sống tuyệt mỹ của Thạch Lam, dưới đây là  ý kiến của Vũ Tuấn Anh.

         “Dù chưa phải là tác phẩm thành công về nghệ thuật tiểu thuyết, người ta vẫn có thể nhận thấy vẻ đẹp của văn Thạch Lam trong những chương tả cảnh, tả tình, , phân tích tâm trạng tinh tế và sự trân trọng, nâng niu cái đẹp trong cuộc đời của cây bút tài hoa và hồn hậu này.

      Giới Thiệu Sơ Lược Các Tác Phẩm Của Thạch Lam    

      Mặc dù Ngày Mới đã không được độc giả và một số nhà phê bình hoan nghênh nhưng nó có thể coi như một bức hoạ toàn  cảnh xã hội miền Bắc  Việt Nam thập niên 30, 40. Sự diễn tả của Thạch Lam thực quá đến độ người ta tưởng như một xã hội với những sinh hoạt những tâm tình, tục quán phong phú của nó đang diễn ra trước mắt. Chịu ảnh hưởng kỹ thuật mô tả tâm lý của Dostoievsky, Thạch Lam đã xây nhựng được những con người thật hơn là các  nhân vật tiểu thuyết. Giá trị hiện thực xã hội rất cao, Ngày Mới có thể coi là một tác phẩm sâu sắc hiếm có trong văn chương Việt Nam thời tiền chiến .

        Trọng Ðạt