Theo lịch sử báo chí thì
59 năm trước Công Nguyên, Hoàng Ðế Julius Caesar ra chỉ thị viết một bản
tin những sự việc xảy ra trong kinh thành La Mã trong mục đích thông tin
hành chánh. Ðến năm 713 sau Tây Lịch thì người Trung Hoa ra tờ báo đầu
tiên viết tay. Rồi cách đây tròn 400 năm tức năm 1605 một chủ tiệm nhà in
tên Johann Carolus tại thành phố Strasbourg, ngày nay thuộc Pháp quốc ra
tờ báo in đầu tiên trên thế giới. Ðiều này khai phá một chân trời truyền
thông đại chúng cho thế giới. Ðến năm 1908 nước Mỹ đầu tiên mở ra môn báo
chí học (journalism) do giáo sư Walter Williams tiên phong tạo dựng chương
trình học tại Đại học Missouri, Hoa Kỳ.
Phần trên là tóm tắt đôi điều về lịch sử khai sách của
lãnh vực báo chí trên thế giới. Bài viết này người viết sẽ cô đọng lại
những hoạt động khai sáng ngành làm báo, viết báo tại miền Nam Việt Nam
trong tiến trình phổ biến tin tức cho quần chúng, mặc dù chính sách chủ
trương "ngu dân" của chủ nghĩa thực dân Pháp cũng đã giới hạn tầm hiểu
biết của ông cha ta khi xưa.
Sau khi nhà truyền giáo Ðắc Lộ đã sáng
chế ra chữ quốc ngữ được phổ biến trong giới Thiên chúa giáo khi truyền
đạo, chữ quốc ngữ thuở ban sơ là phương tiện truyền giáo nhất là khi Pháp
đặt chân đến miền Nam, thì chữ quốc ngữ được dùng làm phương tiện thông
đạt (communicate) và liên lạc để ngõ hầu đô hộ dân Việt Nam ta dễ dàng
hơn. Những học giả tiên phong tiền bối có công lớn trong công ích phát
triển chữ quốc ngữ không ai khác hơn các vị Trương Vĩnh Ký,
Huỳnh Tịnh Của, Trương Minh Ký, để rồi chữ
quốc ngữ có cơ hội thăng tiến mạnh mẻ, được phổ biến, truyền bá đến quảng
đại quần chúng. Các tác phẩm văn chương Việt Nam, truyện tích đời xưa,
nhằm mục đích truyền bá tư tưởng Khổng Mạnh, phổ biến văn chương Việt Nam
và chữ quốc ngữ.
Riêng về lãnh vực báo chí, theo bài viết "Các công
trình văn học quốc ngữ miền Nam" của học giả Huỳnh Ái Tông thì khởi
đầu là tờ Gia Ðịnh Báo ra đời ngày 15-4-1865, kế đó là Phan Yên Báo ra năm
1868, Nông Cổ Mín Ðàm 1901... Sau đó đến thời kỳ thơ như Lục Vân Tiên của
Nguyễn Ðình Chiểu do Trương Vĩnh Ký phiên âm ra quốc ngữ năm 1880, sau đó
là dịch truyện Tàu vào khoảng năm 1904, còn quyển tiểu thuyết được viết
đầu tiên và in năm 1887, là quyển Thầy Lazaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản,
rồi quyển Hoàng Tố Oanh Hàm Oan của Trần Chánh Chiếu chào đời năm 1910, đó
chỉ mới nhen nhúm gây thành phong trào viết tiểu thuyết sau nầy. Các giai
đoạn ấy đã tạo thành trào lưu văn học quốc ngữ, nó mang sắc thái và truyền
thống đặc biệt mang cá tính của người miền Nam.
Trong khi đó chữ quốc ngữ ở miền Bắc được chính thức sử
dụng từ năm 1913, sau khi miền Nam đã chính thức sử dụng chữ quốc ngữ trên
20 năm và đã gần nửa thế kỷ truyền bá chữ quốc ngữ. Thuở phôi thai của
ngành báo Việt Nam có 4 tờ báo góp mặt cho sinh hoạt làm báo hay viết báo
thuở ban sơ như sau:
- Gia Ðịnh Báo
- Phan Yên Báo
- Nhựt Trình Nam Kỳ
- Thông Loại Khóa Trình
Học giả Trương Vĩnh Ký là nhân vật cầm đầu có công
trong ngành báo chí tại Việt Nam. Theo nhà biên khảo Nguyễn Vy Khanh khi
ông viết bài "Về Trương Vĩnh Ký Và Một Số Vấn Ðề Văn Bản, Lối Nhìn..." ,
Nguyễn Vy Khanh viết:
"Trương Vĩnh Ký làm báo cho Pháp: Gia Ðịnh Báo lúc đầu
là một thứ công báo của chính quyền thực dân Pháp, nhưng từ 1869 (nghị
định 189 ngày 16-9-1869), Trương Vĩnh Ký, một cộng tác viên từ 1865, được
cử làm Chánh-tổng-tài và Huỳnh Tịnh Paulus Của làm chủ bút, Tôn Thọ Tường,
Trương Minh Ký, v.v., trong Ban biên tập. Gia Ðịnh Báo được thêm phần
truyền bá chữ quốc ngữ, khuyến khích dùng thứ chữ này để viết báo viết văn
- báo khuyến khích độc giả viết chuyện ở các địa phương họ ở bằng chữ quốc
ngữ; và cổ động cho lối học mới. Từ 4 trang lên 16 trang. Vô tình, Gia
Ðịnh Báo đã đóng vai trò tiền phong truyền bá cái về sau gọi là văn học
chữ quốc ngữ. Ðến năm 1874, J. Bonet được cử làm Chánh-tổng-tài thay
Pétrus Ký, thì tờ Gia Ðịnh Báo trở lại với vai trò thông tin tuyên truyền
cho chính quyền thuộc địa và rút lại 4 trang như trước. Trương Vĩnh Ký chỉ
làm báo cho Pháp một thời gian ngắn trong suốt quá trình hoạt động văn hóa
của ông. Ngoài ông ra, làm báo theo lệnh Pháp hay nhận tiền của Pháp còn
có Nguyễn Văn Vĩnh, Phạm Quỳnh, Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học, Hồ Biểu
Chánh, Nguyễn Ðức Quỳnh,... Nếu thêm danh tính các khuôn mặt lớn khác đã
làm báo cho Pháp, Trung-cộng, Liên Xô, cho Mỹ trước và sau 1975,... danh
sách sẽ dài ra!"
Nguyễn Vy Khanh ôn lại giai đoạn Chữ quốc ngữ: "Trương
Vĩnh Ký thông thạo nhiều thứ tiếng và cả chữ Nôm chữ Hán, nhưng ông đã có
cái nhìn thực tiễn khi cổ động việc sử dụng chữ quốc ngữ để thay thế hai
thứ chữ không đến được dân gian. Ông viết, phiên âm và phiên dịch các tác
phẩm chữ Nôm, Hán qua chữ quốc ngữ, mà các bản dịch Tứ Thư Ngũ Kinh đã là
những công trình quí hiếm vì trước đó chưa bậc tiền bối nào đã dịch ra chữ
Nôm! Ông lại soạn tự điển và viết sách văn phạm tiếng Việt, làm chuyện đến
lúc đó chưa ai làm qui mô. Trong bộ Sơ Học Qui Chánh (Manuel des écoles
primaires) gồm 3 tập mà cuốn đầu Syllabaire Quốc ngữ xuất bản năm 1876,
Trương Vĩnh Ký đã cho biết "Chữ quốc ngữ phải trở thành chữ viết của đất
nước. Phải như thế vì lợi ích và sự tiến hóa. Vậy, người ta nên tìm cách
phổ biến thứ chữ này bằng mọi phương tiện...". Trong cuốn Chuyện Ðời
Xưa của Trương Vĩnh Ký in năm 1866 là ấn phẩm văn xuôi đầu tiên bằng
chữ quốc ngữ; chúng tôi nhấn mạnh ấn phẩm vì trước ông đã có những bản
viết tay bằng chữ quốc ngữ của các vị thừa sai và tu sĩ người Việt, như
Bento Thiện đã viết về lịch sử Việt Nam năm 1659, và đã có những cuốn tự
điển của Alexandre de Rhodes (Ðắc Lộ), Tabert và Phan Văn Minh, v.v. Tập
từ điển của Tabert (1838) có phụ lục chuyện Inê Tử Ðạo Văn gồm 560 câu thơ
lục bát."
Ðó là tờ Gia Ðịnh Báo đầu tiên của Trương Vĩnh Ký. Tờ
thứ hai ra sau là tờ Phan Yên Báo do nhiều nhà nghiên cứu đều cho rằng
Phan Yên Báo được xuất bản năm 1868, do ông Diệp Văn Cương chủ trương biên
tập, về nội dung như Gia Ðịnh Báo lúc đầu, tờ báo nầy về sau bị đóng cửa,
vì có những bài báo có tánh cách chánh trị, do vậy mà tờ Phan Yên Báo ngày
nay không còn, cũng không rõ nó là nguyệt san hay tuần san.
Có người cho rằng Phan Yên hay từ ngữ nói lái của Phiên
An Trấn là tên cũ của đất Gia Ðịnh và Phan Yên Báo là tờ báo viết bằng chữ
Hán do Nguyễn Trường Tộ làm chủ nhiệm. Như chi tiết của bài viết từ Huỳnh
Ái Tông. Theo học giả này thì qua tiểu sử của ông Diệp Văn Cương, tờ Phan
Yên Báo của ông không thể có vào những năm đầu Pháp mới đô hộ miền Nam, ít
ra báo của ông cũng chỉ có từ 1880 hay trễ hơn, còn Phan Yên Báo của
Nguyễn Trường Tộ nếu có, chắc không xuất bản ở miền Nam, vì nó là tờ báo
chữ Hán.
Tờ thứ ba là Nhựt Trình Nam Kỳ, là một tuần báo, xuất
bản số đầu vào năm 1883, đăng thông tin tin tức. Tờ thứ tư có nhiều mục
hơn, và nó là cội nguồn cho những tập san tạp chí sau này. Tờ đó chính là
Thông Loại Khóa Trình, học hỏi từ tờ Gia Ðịnh Báo ở chỗ có hàng chữ Hán
Thông Loại Khóa Trình ở trên, bên dưới là hàng chữ Miscellanées, số 1 và 2
không ghi tháng phát hành, số 3 có ghi Juillet 1888, như vậy số 1 có thể
ra vào tháng 5 (Mai) năm 1888. Số cuối cùng là số 18 ra tháng 10-1888. Khổ
16cm x 24cm, từ số 1 đến số 3 mỗi số có 12 trang, từ số 4 trở đi, mỗi số
có 16 trang. Theo tin từ Huỳnh Ái Tông, từ số đầu cho đến số 5, các bài
đều không có ghi tên tác giả, những bài ấy đều của Trương Vĩnh Ký viết, kể
từ số 6 mới có thêm các bài văn vần, gọi là diễn Nôm của Trương Minh Ký
làm để giải nghĩa các câu chữ Nho, có lẽ để cho người ta dễ học thuộc
lòng, sau đó mới có bài của những người khác. Về nội dung của Thông Loại
Khóa Trình gồm có:
- Dạy chữ Nhu (chữ Hán)
- Dạy chữ Pháp (thời bấy giờ gọi là Phang sa hay Lang
sa)
- Giảng nghĩa về luân lý
- Khảo cứu về thi ca, phong tục.
- Nhơn vật (danh nhân)
Do vậy, Thông Loại Khóa Trình được coi như nguyệt san
văn học, nội dung gồm có những bài sao lục, một số bài khảo cứu và sáng
tác, phần lớn dùng văn vần và không có hình ảnh trang trí lồng vào bài hay
trên tờ báo.
Từ ngày 16-9-1869 đến nay đã 136 năm qua kể từ tờ báo
Gia Ðịnh Báo của Trương Vĩnh Ký khai mở một trang sử báo chí học Việt Nam,
báo chí hải ngoại ngày nay nở rộ tại hải ngoại về phẩm và lượng. Ðiều chắc
chắn trong ngành báo chí Việt Nam duy nhân bản phục vụ văn học hay dân
sinh thì quả học giả hay nhà báo khai phóng Trương Vĩnh Ký hẳn là sư tổ
của làng báo Việt Nam vậy. Việt Hải
