VẤN ÐỀ THẤT NGHIỆP TRÁ HÌNH
TRONG NÔNG NGHIỆP

     Ý niệm về thất nghiệp trá hình (gisguised unemployment) là một đề tài thường gây nhiều tranh cãi trong ngành kinh tế phát triển của kinh tế học. Cho tới nay vẫn có nhiều ý kiến khác nhau về ý niệm này.
     Năm 1936, Joan Robinson đã tạo ra cụm từ “thất nghiệp trá hình” (diguised unemployment) để diễn tả một hoàn cảnh trong đó một người công nhân không làm một công việc tương xứng cho khả năng của người đó. Ðó là trường hợp “một người công nhân đã bị mất việc làm phù hợp với khả năng của mình, khiến người đó phải làm những công việc lặt vặt, quét lá hay bán trái cây để kiếm một miếng ăn khốn khó” (...a worker “who having lost well-paid position in industry to which his skill and training entitle him, doing odd jobs, raking leaves or selling apples to eke out a miserable living” (1)). Người công nhân đó có một năng suất biên tế thấp chứ không hẳn là không sản xuất gì cả.
     Ý niệm này về thất nghiệp trá hình đã được mau chóng đón nhận. Ý niệm này khởi thủy đã được hình thành để mô tả một trạng huống của một công nhân kỹ nghệ, nhưng chẳng bao lâu ý niệm đó đã được du nhập vào khoa kinh tế nông nghiệp để mô tả trường hợp một công nhân nông nghiệp trong một nền nông nghiệp thậm nhân (overpopulated agriculture), nơi đó một số đáng kể những công nhân nông nghiệp bị khiếm dụng và đi đến một hệ quả là sự đóng góp về sức lao động của một số người trong họ, không làm gia tăng tổng sản lượng. Thặng dư nhân công (labor surplus) được tin là hiện hữu trong những nền nông nghiệp đó. Nói cách khác, thặng dư nhân công là một tình trạng trong đó sản xuất biên tế bằng không (marginal product of labor is equal to zero).
     Cái nguyên nhân để tạo nên tình trạng thặng dư nhân công rất là dễ hiểu. Theo W.A.Lewis, khi có quá nhiều người mà có quá ít đất đai, thì đó đúng là có tình trạng thặng dư nhân công. (When “there are too many persons on too little lands”) (2). Một kinh tế gia Bulgarie dùng lối ví von bóng bẩy hơn khi ông nói “khi tôi thấy có ba con cừu và ba con chó và hai nông dân, thì tôi gọi đó là tình trạng thậm nhân” (“...if I see five sheep with three dogs and two men, I call that overpopulation”).
     Tuy nhiên, điều khó giải thích là tại sao lại có một số người làm việc mà không sản xuất được thêm chút gì; càng khó giải thích hơn khi có một số người chủ chịu tốn kém để mướn thêm công nhân trong khi những người được mướn thêm này không góp phần vào sự gia tăng sản lượng. Nếu sản xuất biên tế là không thì tại sao lương lại lớn hơn không? Tại sao qua thời gian lại không có những phương pháp thậm canh được đưa vào để toàn dụng hoá nhân lực? Một số nhưng kinh tế gia như Eckaus, Lewis, Georgescu-Roegen, Leibensten, Nurkse, Mellor và Sen đã cố tìm lời giải đáp cho vấn nạn trên.
     Theo Eckaus, không có một phương pháp thậm canh nào có thể thu dụng nhân công một cách vô giới hạn. Luôn luôn có một tỷ suất tối thiểu giữa đất đai với nhân công. Những phương pháp thậm canh cũng đòi hỏi một số tư bản tối thiểu đối với một đơn vị nhân công. Những quốc gia thiếu mở mang lại không có đủ tư bản để đầu tư vào việc tận dụng nhân lực. Do đó sẽ có một phần nhân lực phải dư thừa. Tuy nhiên, lập luận trên của Eckaus, vẫn chưa giải thích tại sao phần nhân công dư thừa đó lại được thuê mướn và được trả lương.
     Sen giải thích rằng sở dĩ có phần thặng dư nhân công vẫn được thuê mướn mặc dầu năng suất biên tế của nhân công rất thấp hoặc không có. Theo Lewis, tiền lương không phải được ấn định bởi năng suất biên tế của nhân công, mà bởi truyền thống dựa trên năng suất trung bình của nhân công. Còn đối với những nông dân tự canh tác thì phần thu nhập của họ là phần trung bình của năng suất của toàn gia đình. (28)
     Leibenstain thì nghĩ rằng tiền lương không thể nào bị cạnh tranh để có thể hạ xuống không được. Theo ông, sự tương quan giữa mức lương và năng suất giải thích tại sao phần thặng dư nhân lực lại được thuê mướn. Mức lương cao giúp công nhân có thể được ăn uống đầy đủ, điều này giúp cho năng suất cao. Trái lại, mức lương thấp, khiến công nhân không được ăn uống đầy đủ khiến cho năng suất thấp. Ðiền chủ hiểu rằng họ sẽ có lợi hơn nếu mức lương không xuống dưới một mức nào đó. (29) Do đó, theo ông, sự hiện hữu của sự kiện thất nghiệp trá hình là một khả dĩ trên phương diện lý thuyết.
     Nurkse, trong tình trạng một nền nông nghiệp với mật độ dân số quá cao, năng suất của nhân công biên tế không những có thể bằng không mà còn có thể bằng âm. Ngay trong tình trạng đó, mặc dầu năng suất của nhân công biên tế là số âm, năng suất trung bình vẫn là số dương. Nurkse nêu ra trường hợp của một số các quốc gia Á Châu để bảo vệ cho lập luận của ông.
     Trong những thập niên của cuối thế kỷ 19, nhiều quốc gia Á Châu đã hưởng thụ được những lợi ích của y khoa Tây phương giúp cho mức tử vong giảm đột ngột trong khi mức sinh sản giữ vững; điều này khiến cho dân số tăng vọt, trong khi đất đai khả canh và tư bản coi như không thay đổi.
     Có một số những cuộc khảo sát đã được thực hiện để tìm kiếm những dữ kiện để chứng minh sự hiện hữu của thất nghiệp trá hình.
     Cuộc khảo sát thực hiện bởi Buck, Warriner và Rosenstein-Rodan trong những năm 1930s và 1940s đưa ra những con số thống kê ở Trung Hoa và các quốc gia thuộc Ðông Nam Âu Châu cho thấy là một số lớn các công nhân nông nghiệp tại những quốc gia đó đã rảnh rỗi trong một thời gian khá dài trong năm. Những dữ kiện thu thập bởi Buck trong thời kỳ 1929-1933 cho thấy là chỉ có 35% những lao động nam tuổi từ 15 đến 60 là làm việc toàn thời gian. (33) Tuy nhiên cuộc nghiên cứu này vẫn chưa chứng tỏ được là lao động biên tế không đóng góp cho tổng sản lượng.
     Năm 1939, công cuộc khảo cứu của Doreen Warriner cho thấy là từ một phần tư cho tới một phần ba nhân công nông nghiệp của Ðông Âu là thặng dư. Rồi năm 1943, Rosenstein-Rodan cũng đi đến kết luận tương tự khi ông nói rằng khoảng 20 tới 25 triệu nhân công trong số từ 100 đến 110 triệu nhân công của miền Nam và Ðông Âu Châu Âu là hoàn toàn hoặc bán phần thất nghiệp. (35)
     Năm 1956, Mellor và Stevens ấn hành một bản nghiên cứu về 104 nông trại tại vùng Bang Chan, Thái Lan. Cuộc nghiên cứu này khảo sát năng suất trung bình và biên tế của công nhân nông nghiệp Thái. Mọi nông trại được giả định là có những công việc đồng áng giống nhau. Lợi tức của nông dân được thu thập qua những cuộc phỏng vấn cá nhân. Mellor và Stevens, đi đến kết luận là một phần nông dân không đóng góp vào tổng sản lượng. Nói cách khác, năng suất của công nhân biên tế bằng không. (38)
     Một cuộc nghiên cứu khác của Mujumdar, chú trọng về thất nghiệp trá hình và thất nghiệp theo mùa tại Ấn Ðộ cũng đi đến kết luận tương tự. Mujumdar thực hiện cuộc khảo sát trong năm 1954-1955 tại chín làng của vùng Bombay Karnatak. Cuộc khảo cứu đi đến kết luận là có tới 71% nông dân của vùng này bị ảnh hưởng của thất nghiệp trá hình. (39)
     Tuy nhiên, cũng có những cuộc khảo cứu khác thì lại đi đến kết luận là không có sự kiện thất nghiệp trá hình.
     Pepalasis và Yotopoulos dùng phương pháp đại tượng để nghiên cứu thất nghiệp trá hình tại Hy Lạp trong thời kỳ từ 1953 đến 1960. Hai tác giả đo lường thặng dư nhân công bằng cách so sánh số nhân công khả dụng với số nhân công cần thiết để tạo ra một suất lượng nào đó. Hai tác giả cố tìm hiểu về số lượng nhân công có thể loại trừ và số lượng nhân công thất nghiệp theo mùa. Nhân công có thể loại trừ, theo hai tác giả này là nhân công nếu loại trừ trong vòng một năm thì sẽ không làm giảm tổng sản lượng. Hai tác giả thực hiện cuộc khảo cứu bằng cách sử dụng con số thống kê. Hai tác giả nhận thấy rằng thất nghiệp trá hình kinh niên là điều không có thực. (41)
     T.W.Schultz ủng hộ lý thuyết thất nghiệp trá hình trong bản phúc trình Liên Hiệp Quốc 1951 nhưng bác bỏ lý thuyết đó trong một ấn hành của ông, nhan đề “Transforming Traditional Agriculture” năm 1956. Schultz đưa ra ba trường hợp khảo sát để chứng minh là lý thuyết về thất nghiệp trá hình trong nông nghiệp chỉ là một quan niệm sai lầm.
     Tại Peru, chính quyền cho xây cất một con đường theo triền núiù Andes dẫn tới vùng Tingo Maria. Công cuộc xây dựng con đường đã thu hút nông dân từ những nông trại dọc theo con đường. Như vậy là đã có sự giảm sút đột ngột của số cung nhân công. Vì sự thay đổi xảy ra trong một thời gian ngắn, những yếu tố sản xuất khác được coi như không thay đổi. Kết quả cho thấy là tổng sản lượng nông nghiệp của vùng cũng bị giảm tức thì. (42)
     Tại vùng Bel Horizonte, Ba Tây, sự gia tăng đột ngột của công trình xây cất tại thành thị đã thu hút nông dân bỏ công việc đồng áng để tới làm việc tại thành thị. Do vậy, hậu quả là tổng sản lượng nông nghiệp của vùng đó cũng bị giảm. (43)
     Một khảo sát khác có đối tượng là nền nông nghiệp Ấn Ðộ. Năm 1918-1919, Ấn Ðộ trải qua một dịch cúm lớn lao, tạo nên cái chết của hàng nhiều ngàn người. Nạn dịch tàn phá một cách đột ngột. Số tử vong đạt đến cao điểm trong vòng vài tuần lễ, rồi giảm sụt cũng mau chóng. Những người sống sót không bị mất năng lực trong thời gian lâu. Schultz nghĩ rằng nạn dịch là mộtï trường hợp rõ rệt trong đó số lượng nhân công trong nông nghiệp giảm thiểu đột ngột trong khi những yếu tố khác về tư bản và kỹ thuật không thay đổi. Ông nhận thấy là nạn dịch đã làm giảm thiểu 9 phần trăm nhân công và như là hậu quả làm giảm 3.8 phần trăm đất canh tác. Ông cũng nhận thấy một sự cố nổi bật là ở tỉnh nào có số tử vong cao, cũng có số đất đai khai thác bị giảm sụt cao. Ông kết luận là:” Khó có thể tìm thấy bằng chứng để hỗ trợ cho chủ thuyết rằng một phần nhân lực tại Ấn Ðộ trong thời kỳ có nạn dịch mà lại có năng suất của nhân công biên tế bằng không.” (44)
     Schultz tìm cách giải thích thêm là quan điểm cho là có sự hiện hữu của thất nghiệp trá hình đã phát xuất từ cái nhìn hời hợt ở một thời kì có sự gia tăng của sản lượng nông nghiệp song song với sự giảm sút của nhân công. Nhưng sự kiện này xảy ra là do có sự cải cách về kỹ thuật canh tác song song với sự đầu tư thêm vốn. Ông cho rằng lý thuyết chủ trương rằng năng suất của nhân công biên tế tại những nền nông nghiệp của một số quốc gia nghèo bằng không, là một sai lầm.
     Mặc dầu những sự kiện mà Schultz nêu ra trong những cuộc khảo sát của ông là không thể chối cãi, Schultz đã phạm phải lỗi lầm trong cách ông sử dụng những sự kiện đó để hỗ trợ cho lập luận chống lý thuyết thất nghiệp trá hình của ông.
     Schultz cho rằng ảnh hưởng của nạn dịch đối với sản lượng nông nghiệp vào năm 1918-1919, là một cơ hội tốt để quan sát hậu quả của sự giảm sút đột ngột của nhân công với một nền nông nghiệp. Thực ra, trái với quan điểm của Schultz, nạn dịch không phải là một trường hợp thích hợp để chứng minh hay phủ nhận tình trạng thất nghiệp trá hình. Theo đúng lẽ, một sự rút lui của nhân công ra khỏi khu vực nông nghiệp phải là một tính toán tự nguyện và đặt trên những tính toán kinh tế. Trái lại, nạn dịch đã ảnh hưởng đến sự sử dụng nhân lực tại những gia đình nông dân Ấn Ðộ, mà không cần biết rằng những nông dân bị ảnh hưởng có là thặng dư hay không.
     Schultz cũng mắc phải lỗi lầm về lập luận trong hai khảo sát kia. Trong hai trường hợp của công cuộc xây cất đường ở Peru và trường hợp có sự gia tăng đột ngột của xây cất ở thành phố Bel Horizonte, Ba Tây, những nông dân ở vùng lân cận khi quyết định tạm thời bỏ công việc đồng áng, đã biết rằng sản lượng của họ sẽ bị sút giảm, nhưng họ vẫn đi làm công việc xây cất vì họ sẽ nhận được lợi tức cao hơn. Do vậy sự sút giảm về tổng sản lượng nông nghiệp có thể tiên đoán được.
     Cuộc nghiên cứu của Pepalasis và Yotopoulos về nạn thất nghiệp trá hình tại Hy Lạp đã đi đến một kết luận dựa trên căn bản của một đơn vị đo lường gọi là “nhân công cần thiết” để sản xuất một số lượng nông phẩm nào đó. Tuy nhiên, dựa trên căn bản nào mà hai tác giả đó có thể thiết lập được đơn vị “nhân công cần thiết” trên? Hai tác giả muốn dựa trên một nền nông nghiệp khả dĩ của Hy Lạp hay dựa trên nền nông nghiệp đương thời của Hy Lạp. Nên nhớ rằng những kết quả đo lường được từ một thí điểm sẽ cách xa rất nhiều về tư bản, kỹ thuật, mật độ dân số và nhất là về yếu tố tổ chức. Kết luận của Pepalais và Yotopoulos là một điều rất đáng nghi ngờ nếu không giải quyết được những nghi vấn trên.
     Thực ra ý niệm về sự thất nghiệp trá hình trong nông nghiệp là một ý niệm rất đơn giản phát xuất từ một nhận xét là có quá nhiều nông dân canh tác trên những mảnh đất nhỏ nhoi. Từ một nhận xét đơn giản và hiển nhiên đó, một số kinh tế gia muốn biến nhận xét đó thành một phương trình toán học và rồi muốn tìm cách chứng minh điều đó bằng một phương pháp định lượng. Ðó là sự sai lầm lớn của những kinh tế gia đó.
     Trong những sự cố kinh tế nói chung, và nhất là những sự cố kinh tế nông nghiệp nói riêng, rất khó có thể ép những sự cố đó vào khung của những phương trình toán học.
     Thất nghiệp trá hình trong nông nghiệp là một hiện tượng có thực và rất dễ được những người không chuyên môn cũng nhận thức được. Nhưng từ một nhận xét đó mà suy ra là năng suất của nhân công biên tế bằng không và do đó có thể rút đi một số nhân công mà không làm giảm sụt tổng sản lượng là một lối nhìn có tính cách đóng khung.
     Có hai yếu tố để khiến cho cách lập luận đóng khung trên chỉ gần đúng mà không hoàn toàn đúng.
Yếu tố thứ nhất là tính tiểu mô (microeconomic) của nông nghiệp. Ðơn vị kinh tế gia đình là đơn vị kinh tế áp đảo tại những nền nông nghiệp chậm tiến, nơi mà hiện tượng thất nghiệp trá hình lan tràn và là mục tiêu của những tranh luận.
     Yếu tố thứ hai là tính khả phân hữu hạn của nhân công (đơn vị nhỏ nhất của nhân công là một nông dân).
     Thí dụ tại một gia đình nông dân có ba người thuộc thành phần sản xuất. Giả sử rằng nếu có ba người thì có sự thặng dư nhân công, nhưng nếu chỉ còn hai người thì lại thiếu nhân công. Vì một lý do nào đó, một người rút lui khỏi công tác sản xuất. Tổng sản lượng của gia đình nông dân đó chắc sẽ bị sút giảm. Tuy vậy, vì tính khả phân hữu hạn của nhân công, người ta không thể rút đi một nửa công nhân được.
     Thí dụ khác: một gia đình nông dân có ba người thuộc thành phần sản xuất. Giả sử rằng nếu có ba người thì có sự thặng dư nhân công, nhưng nếu chỉ còn hai người thì lại thiếu nhân công. Vì một lý do nào đó, một người rút lui khỏi công tác sản xuất. Tổng sản lượng của gia đình nông dân đó chắc sẽ bị sút giảm. Tuy vậy, vì tính khả phân hữu hạn của nhân công, người ta không thể rút đi một nửa công nhân được.
     Thí dụ khác: một gia đình nông dân có năm người thuộc thành phần sản xuất. Giả sử, vì số đất đai có hạn, gia đình đó chỉ cần có ba người thì đạt được năng suất tối đa. Trong trường hợp này, nếu hai người rời gia đình thì tổng sản lượng vẫn không sút giảm. Vậy thì sự rút ra một số nhân công khỏi khu vực nông nghiệp có ảnh hưởng tới tổng sản lượng nông nghiệp hay không cũng còn tùy thuộc vào mức độ thặng dư của nhân công.
     Trong thí dụ 1, trường hợp một gia đình nông dân có ba người thuộc thành phần sản xuất và một người bỏ đi, hai người còn ở lại có thể mướn thêm tá điền để giúp họ giữ mức sản lượng khỏi giảm sút. Tuy nhiên, nếu tại một khu vực nông nghiệp, nếu vì một biến cố nào đó như sự cố xây dựng một con đường, nạn dịch v.v... mà có nhiều nông dân bỏ gia đình đi một cách đột ngột thì kết quả còn tùy thuộc vào số cung của tá điền và khả năng quản trị của những nông dân còn ở lại.
     Tóm lại, hiện tượng thất nghiệp trá hình có thể hiện hữu mà không nhất thiết là năng suất của nhân công biên tế bằng không. Trong những nền nông nghiệp sinh tồn (subsistence agriculture), người ta tin rằng lương bổng của công nhân được ấn định bởi mức sinh tồn (subsistence level). Như vậy, một khi nếu năng suất của những nhân công biên tế thấp hơn mức sinh tồn, khi đó ta có thể nói là nạn thất nghiệp trá hình hiện hữu.
     Phạm Trung Nhạc

(1). Gerlad M.Meier, Leading issues in Development Economics, p17.